ความรอดตัวของวัยรุ่น

      เพาะธรรม สร้างภูมิทางใจให้วัยรุ่นหญิง ชาย  กับธรรมบรรยายของท่านพุทธทาสภิกขุ  ที่ทันยุค ทันเหตุการณ์ในปัจจุบันนี้

 

ความรอดตัวของวัยรุ่น

บรรยายให้โอวาท แก่คณะลูกเสือจังหวัดตรัง ซึ่งมาพักแรมที่ค่ายธรรมบุตร

โดย พุทธทาสภิกขุ 

        เดี๋ยวนี้ตามที่สังเกตเห็นทั่วไปก็คือว่า มีคำพูดที่เป็นที่เสียหายแก่ยุวชนวัยรุ่น อยู่คำหนึ่งที่เขาเรียกว่า ปัญหาเกี่ยวกับคนวัยรุ่น ซึ่งมันหมายความว่า เมื่อก่อนนี้คนวัยรุ่นไม่ค่อยมีปัญหา. เดี๋ยวนี้กลายเป็นว่า คนวัยรุ่นมีปัญหา โดยเฉพาะรัฐบาลหยิบขึ้นไปเป็นปัญหาสำหรับพิจารณา ; แล้วประชาชนก็บ่นกัน. ดังนั้นขอให้คนวัยรุ่นเองนั้นรู้ได้ว่า เรากำลังเป็นผู้ที่ถูกหยิบขึ้นมาเป็นปัญหา ; เมื่อก่อนนั้นไม่เคยมี หรือมีก็เหมือนกับไม่มี คือมันมีน้อยเกินไป เดี๋ยวนี้กลับมีมากขึ้น.

          ถึงแม้ว่าจะไม่ใช่พวกเราที่นั่งอยู่ที่นี่ ก็ยังต้องพลอยเสียเกียรติเสียชื่อร่วมกัน เพราะพูดว่า วัยรุ่นกำลังเป็นปัญหา ; ยิ่งกว่านั้นก็คือว่า เขาว่าวัยรุ่นกำลังเป็นปัญหาทั่วทั้งโลก, ทั่วทั้งโลกเป็นปัญหา. ในทีนี้หมายความว่า ทำความยุ่งยากลำบากขึ้นหลายอย่างหลายประการ นับตั้งแต่ว่า : เป็นอันธพาล, ชกต่อยตีกัน แม้ในโรงเรียนแม้ในมหาวิทยาลัย ; ซึ่งเมื่อก่อนนี้หาดูไม่ได้. เดี๋ยวนี้กลายเป็นมีมากขึ้น และที่มากไปกว่านั้นก็คือ อาละวาดบนรถประจำทาง บนยานพาหนะ ; กระทั่งทำสิ่งที่เป็นอาชญากรรมหนัก ๆ ไปกว่านั้น, เรื่องการตีรันฟันแทงบ้าง เรื่องชู้สาวบ้าง เรื่องที่เป็นสิ่งที่เรียกว่าอาชญากรรมเต็มตัว และก็อย่างแรงด้วย ; นี่มันกำลังมีอยู่พวกหนึ่งและจะมากขึ้นทุกที ; อีกพวกหนึ่งก็ยังรักษาตัวดีมีอยู่เหมือนกัน.

         นี่เราก็คิดดูให้ดีก็แล้วกันว่า เรากำลังจะเป็นอย่างไร จะไปเข้าพวกไหน ? กำลังจะไปเข้าพวกไหน ? โรคร้ายชนิดนี้เป็นโรคร้ายที่ติดต่อกันได้ง่าย และก็โดยไม่รู้สึกตัวด้วย. การที่จะเปลี่ยนไปเป็นอันธพาลนั้นเป็นได้ง่าย และโดยไม่รู้สึกตัวด้วย ; ดังนั้น อย่าได้ประมาทเลย เพราะเหตุว่าถ้ามีความประมาทเสียแล้ว ก็เห็นว่าความเป็นอันธพาลนั้น หาใช่ความเป็นอันธพาลไม่ ; มันเป็นเสียอย่างนั้น. เมื่อ เกิดประมาทมืดมัวแล้วจะเห็นว่า ที่เป็นอันธพาลนั่นแหละคือถูกต้อง ถือว่าดีไม่ใช่เป็นอันธพาล จึงเลยเป็นกันมาก.

          เดี๋ยวนี้มันกลายเป็นการทำตามอย่างกัน เหมือนกับแฟชั่น ที่เขาเรียกแฟชั่นชนิดหนึ่ง แฟชั่นไว้ผม แฟชั่นเสื้อผ้า แล้วมันก็มีแฟชั่นอันธพาล ; ใครได้แสดงลักษณะอันธพาล เขาก็รู้สึกว่าเก๋ดี หรือว่าถึงกับมีเกียรติ ; เป็นอันธพาลสูบบุหรี่ นี่ก็คิดว่าเก๋ดี. เขาไม่เห็นว่าเหล่านี้เป็นสิ่งที่น่าติเตียน และโง่เขลาเปลืองเปล่า ๆ ให้โทษแก่ร่างกาย. นี่ขอให้รู้ไว้เถิดว่า ความชั่วนั้นมันครอบงำเราได้ง่าย เพราะเราไม่รู้สึกตัวว่าเป็นความชั่ว ; เรื่องที่เห็นง่ายที่สุด เช่นเรื่องสูบบุหรี่ เปลืองก็เปลือง, ให้โทษแก่ร่างกายก็ยังให้ แต่คนก็ไม่คิด.

          เมื่อเช้านี้ ท่านอาจารย์องค์หนึ่งท่านเล่าให้ฟังว่าพอเลิกสูบบุหรี่ น้ำหนักตัวเพิ่มขึ้นได้โดยอัตโนมัติกิโลครึ่ง พอลองกลับไปสูบบุหรี่ใหม่ น้ำหนักตัวก็ลดลง ๑ กิโลครึ่ง ; ท่านว่าอย่างนี้, ท่านยืนยันว่าอย่างนี้. การที่น้ำหนักตัวเพิ่ม น้ำหนักตัวลดนี้ก็ไม่ใช่สิ่งเล็กน้อยนะ มันมีเหตุผล เพียงสูบบุหรี่อย่างเดิมน้ำหนักตัวก็ลดลงกิโลครึ่ง, เพียงไม่สูบเฉย ๆ กลับเพิ่มขึ้นกิโลครึ่ง. การสูบบุหรี่เป็นอันตรายแก่สุขภาพอนามัย เปลืองด้วย และไม่มีเหตุผลว่าทำไมเราจะต้องสูบบุหรี่ ; นอกจากจะเห่อตามแฟชั่นที่เขาสูบกันว่าเก๋ดี เป็นลูกผู้ชายต้องกินเหล้าต้องสูบบุหรี่. นี่เรามันก็ไปเข้าใจเสียอย่างนั้น ก็เป็นอันว่า : เข้าใจว่าที่ชั่วนั่นคือดี มันก็ไม่ละเลิกเท่านั้นเอง.

          อีกประการหนึ่งการที่ว่าจะไปชกต่อยกัน หรือทำระเบิดขวด หรือทำอะไรที่มันร้ายกว่านั้น ก็เห็นเป็นของดีไปหมด ; นี่อย่าทำเล่นกับสิ่งที่เรียกว่ากิเลส, กิเลสมันต้องเก่งกว่าคนนั้นเสมอไป มันจึงหลอกคนให้ทำอะไรที่ไม่น่าทำได้ ; จึงต้องถือว่า ปัญหาแรกที่สุดของคนวัยรุ่น ก็คือที่ การนิยมไปทำสิ่งซึ่งไม่ควรทำ ; จนต้องมีการบังคับให้ตัดขากางเกงให้ถูกต้องบ้าง ให้ตัดผมให้ถูกต้องบ้าง อะไรเช่นนี้แสดงว่า เมื่อปล่อยตามความต้องการของความรู้สึกแล้ว มันเป็นไปกับแฟชั่นของคนอันธพาลบ้าง ของแฟชั่นที่อยากจะเปลี่ยนเรื่อยบ้าง.

          ขออย่าได้มองข้ามสิ่งเหล่านี้ : ความเห็นผิดเป็นชอบ นี่คือต้นเหตุของความล้มละลาย ต้นเหตุของปัญหาต่าง ๆ ต้นเหตุของความที่จะทำลายตัวเรา แล้วเราก็ไม่รู้ว่าทำลายตัวเรา เห็นเป็นของดีไปได้. เช่นเห็นกงจักรเป็นดอกบัว ปรากฏชัดไปว่า : การเล่าเรียนเอาดีไม่ได้, เป็นเจ้าชู้ตั้งแต่เล็ก, ใช้เงินเปลืองตั้งแต่เล็ก, ไม่มีบิดามารดาครูอาจารย์, ไม่มีบุญ ไม่มีบาป ; วัยรุ่นก็พากันเป็นเสียอย่างนี้. บางทีเขาจะถือว่า นี่เป็นเครื่องหมายของคนดี หรือเครื่องหมายของคนสมัยใหม่ที่เจริญหรืออย่างไร.

          วัยรุ่นฝรั่งที่มาที่วัดนี้ชอบพูดว่า "ผมไม่มีศาสนา", พูดว่า ผมไม่มีศาสนา ก็รู้สึกว่าพูดอย่างนั้นถูกต้องที่สุด และเก่งด้วย และเก๋ด้วย มีเกียรติด้วย ; พูดว่าผมไม่มีศาสนา. ไม่เท่าไรแฟชั่นอย่างนี้จะมาถึง พวกคนไทยที่ตามก้นฝรั่ง ในแง่หนึ่งส่วนหนึ่ง คนไทยตามก้นฝรั่งเหมือนสุนัขตัวผู้ตามก้นตัวเมียอย่างนั้นแหละ ; เขาทำกันอย่างไรก็ทำตาม, ก็ไปได้ด้วยกัน. นี่ขอให้ระวังให้ดี ; ถ้าเราจะไปตามก้นฝรั่งที่ถือว่าเจริญนั้นต้องเลือกดูสิ่งที่ดีมีประโยชน์ อย่าให้ทำลายวัฒนธรรมศีลธรรมอะไรของคนไทยเรา. คนเรา ถ้าไม่มีศาสนาก็หมายความว่าทำอะไรได้ตามใจตามชอบใจ ; คิดดูเถอะมันจะเป็นอย่างไร.

          เรื่องกางเกงไม่มีขา หรือว่าไม่ต้องปิดกายกันแล้ว, หรือไว้ผมบ้า ๆ บอ ๆ พวกฝรั่งนำทำทั้งนั้น ; คนไทยโง่ ก้นหัวตามก้นเขา มันก็มีปัญหาด้วย ; คือลำบากยุ่งยากด้วย และไม่เป็นไทยด้วย. ถ้าเป็นไทยต้องเป็นอิสระ ; เดี๋ยวนี้โง่ ก้นหัวไปตามก้นเขา หรือจะเป็นอิสระได้ ก็ไม่ใช่ไทย ; และสิ่งนั้นก็ผิด ๆ ด้วย. ดังเช่นชอบไว้ผมยาว เหมือนพวกฝรั่งฮิปปี้ หรือพวกอะไรก็ไม่รู้ เรียกยาก.

          พวกนักศึกษาไทย ชั้นมหาวิทยาลัยไว้ผมยาวเป็นฮิปปี้มาที่นี่ เป็นนักศึกษาก็มี เป็นครูก็มี ก็เลยถามดูว่าทำทำไม ? ประโยชน์อะไร ? เขาว่าทำตามความพอใจ เพื่อไม่ให้มีอะไรมาบังคับบัญชา มาผูกมัดเขา, เขาต้องการจะเป็นอิสระ. เราก็เลยบอกเขาว่า เป็นอิสระชนิดที่คนอื่นไม่ลำบาก นั่นจึงจะเป็นอิสระที่ถูกที่ควร ; ถ้าอิสระชนิดหนึ่งที่คนอื่นต้องลำบากละก็ ไม่ถูกไม่สมควร, ไม่ใช่อิสระที่สมควร.

          ทีนี้เขาถามว่า ไว้ผมยาวนี่มันทำให้คนอื่นลำบากอย่างไร ? ผมก็ของผมนี่ อยู่บนหัวผม. ผมไว้ผมยาวมันจะลำบากอย่างไร ? นี่เขาตอบคำถาม เขาแย้งขึ้นมาอย่างนั้น. เราบอกว่า : ผมยาวของคุณนั่น มันทำให้พวกเราเสียเวลามองดู เพื่อสังเกตให้รู้ว่า "คุณนี่เป็นคนบ้าหรือคนดี" ; เพียงเท่านี้ก็ถือว่าทำให้เราเดือดร้อน เราต้องเสียเวลาคอยสังเกตว่าคนนี้มันบ้าหรือดี. พอครั้งแรกเราเห็นเข้าก็กลัว, เกรงว่าจะเป็นคนบ้า มันจะทำอันตรายเอา เพราะฉะนั้นการไว้ผมยาวของคุณนี่ มันทำให้คนอื่นลำบากเสียแล้ว ถ้าต้องการเสรีภาพก็ทำอย่างอื่นเถอะ ชนิดที่คนอื่นไม่ต้องลำบาก จึงจะเรียกว่าสมควรหรือเป็นอิสระที่น่านับถือ. ในที่สุดก็ตกลงกันไม่ได้ แล้วก็ไม่ต้องพูดกัน หยุดไว้แค่นี้.

          อยากจะเอาเรื่องอย่างนี้แหละมาเป็นหลักว่า ทำไมเราจะต้องไปทำให้มันแปลก หรือไปทำให้คนอื่นยุ่งยากลำบาก จนคนอื่นไม่รู้ว่าคนบ้าหรือดี ? ในเรื่องแต่งเนื้อแต่งตัว เรื่องผมเผ้า เรื่องอะไรก็ตาม, จนกระทั่งแม้แต่เรื่องเล่าเรียน เล่นหัว ร้องเพลง ก็ควรจะไม่ต้องทำให้คนอื่นพลอยลำบาก. เหล่านี้เป็นเรื่องวัยรุ่น เป็นปัญหาของวัยรุ่น เพราะวัยรุ่นกำลังจะเป็นอย่างใดอย่างหนึ่งอยู่ คือยังเป็นไม่สมบูรณ์ ; เขาเรียกว่ารุ่น, รุ่น ๆ ๆ จะเป็นผู้ใหญ่ก็ยังไม่ใช่ จะเป็นเด็กก็ยังไม่เชิง มันก็อยู่ในระหว่างที่เรียกว่าจะเป็น หัวเลี้ยวหัวต่อ. ถ้ามันเลี้ยวไปถูกทางก็นับว่าดี ถ้าเลี้ยวไปผิดทางก็ต้องลำบากแน่ ; ถ้าผิดทางมากเกินไปต้องฉิบหาย ถ้าอย่ามีเรื่องอย่างนี้ การเรียนจะดีกว่านี้.

          ทุกคน ๆ ที่นั่งอยู่ที่นี่ ถ้าอย่ามีเรื่องบ้า ๆ บอ ๆ อย่างนี้ การเรียนจะดีกว่านี้. เดี๋ยวนี้เราไปเสียเวลา ไปคิดไปนึกอะไรในเรื่องที่ไม่ควรต้องสนใจ ; และบางทีถึงขนาดที่เรียกว่า ไปใช้เงินเปลืองเพื่อสิ่งเหล่านี้ก็มี, หนักเขาก็กลายเป็นเรื่องเพศ เรื่องเจ้าชู้ เรื่องอะไรตั้งแต่อยู่ในวัยเรียน ; การเรียนมันก็เสีย. ถ้าเราเคารพศาสนา นับถือศาสนา เคารพบิดามารดา นับถือครูบาอาจารย์ มันก็ไม่ทำอย่างนี้ได้ ; ฉะนั้น ถ้าเรียกว่า วัยรุ่นก็ขอให้เดินตามผู้ใหญ่ คือเดิมตามกฎระเบียบวินัยอย่างเคร่งครัด.

          เพื่อให้จำได้ง่ายก็อยากจะบอกให้ทราบว่า คนฉลาดที่สุดแต่โบราณเขาพูดไว้เป็นหลักจนกระทั่งบัดนี้ก็ไม่มีใครค้านได้ ไม่มีใครเอาเหตุผลมาพิสูจน์ว่ามันผิดเสียแล้ว, คือคนโบราณเขาพูดไว้ว่า : คนเราเกิดมากกว่าจะตายนี้ ให้แบ่งเป็น ๔ ระยะ.

          ตั้งแต่เกิดมาหรือ วัยรุ่น อย่างนี้ เขา เรียกว่า พรหมจารี อย่าเพ่อเข้าใจผิด ๆ คิดเอาเองว่า พรหมจารีคืออะไร ; เดี๋ยวจะว่าให้ฟัง. ตั้งแต่เกิดมา ตั้งแต่หนุ่มสาวก่อนแต่งงาน เขาเรียกพรหมจารี. พอแต่งงานแล้วเขาเรียกว่า คฤหัสถ์ เป็นคฤหัสถ์ไปจนพอใจถึงที่สุด. ทีเขาเรียกว่าเกษียณอายุนั่น อายุ ๖๐ ปีเขาก็ไปเป็นผู้หาความสงบเรียกว่า วนปรัสถ์ ; ไปหาความสงบส่วนตัว ไม่ยุ่งด้วยเรื่องนั่นนี่. ถ้ายังอยู่ต่อไปได้อีกอายุ ๘๐ - ๙๐ ปี ถึง ๑๐๐ ปี เขาเรียกว่า สันยาสี เป็นผู้นำแสงสว่างให้แก่ผู้อื่น พูดจากให้เป็นประโยชน์แก่เด็ก ๆ.

          ถ้าทำได้อย่างที่กล่าวมานี้ เรียกว่าถูกต้องครบบริบูรณ์ ; ถ้าไม่ได้อย่างนี้เรียกว่าเกิดมาได้ไม่ครบ ไม่เต็ม, ไม่เต็มคน, เขาเรียกว่าไม่เต็มคน, เกิดมามีความเป็นมนุษย์ไม่เต็ม. ถ้าเต็มก็ต้องเป็นพรหมจารี คือตั้งแต่เกิดมาถึงหนุ่มสาวที่ดี เป็นพ่อบ้านแม่เรือนไปถึงที่สุดมันก็ดี นับว่าไม่หลงจนเข้าโลง, อายุมากพอสมควรแล้วก็รู้จักหาความสงบ, ได้ความสงบส่วนตัว ก็รู้จักทำผู้อื่นให้ได้รับแสงสว่าง ด้วยการพูดจา.

          ที่เราเกิดมาเป็นหนุ่มสาว อายุสมมติว่า ๒๐ ปี, ๒๐ ปีนี่ควรจะเป็นพรหมจารี, ๒๐ ปีถึง ๖๐ ปี เป็นคฤหัสถ์ ผู้ครองเรือน, เหลือนั้นก็เป็นผู้สงบ เป็นวนปรัสถ์บ้าง, เป็นสันยาสี อบรมสั่งสอนพูดจาหรือเป็นตัวอย่างที่ดีแก่ผู้อื่นบ้าง. ๑ ปี ถึง ๒๐ ปี นี่คือจุดเริ่มต้น ; คือว่าตั้งต้นดีก็ดี ตั้งต้นไม่ดีก็ไม่ดี. ฉะนั้นจึงขอบอกพวกเธอทุกคนที่นี่ว่า เธอกำลังอยู่ในระยะที่อันตราย เป็นระยะตั้งต้น ; ถ้าตั้งไม่ดีก็ไม่ดี, ตั้งดีก็ดี. อย่าไปคิดเรื่องอื่นให้คิดแต่ในเรื่องตั้งต้นให้ดี, ตั้งต้นให้ดีก็คือเป็นพรหมจารีที่ดี. พรหมจารี ในที่นี้เขาเรียกว่า ประพฤติดี ประพฤติประเสริฐ : พรหม แปลว่า ประเสริฐ, จารี แปลว่า ประพฤติ, พรหมจารี แปลว่า ผู้ประพฤติประเสริฐ.

          ตรงนี้สำคัญมาก ต้องให้ประพฤติให้ดีที่สุดเอาไว้ก่อน ; เพราะฉะนั้นจึงเกี่ยวกับขนบธรรมเนียมประเพณี, ระเบียบวินัยที่เขามีไว้สำหรับคนรุ่นสำหรับคนหนุ่มสาว ; ดังนั้นอย่าเหยียบย่ำระเบียบขนบธรรมเนียม วินัยเหล่านั้นเป็นอันขาด. พอเธอเหยียบย่ำเธอก็เป็นอันธพาลผีสิง ไม่ต้องมีใครมาพูดมากล่าวแล้ว พอไปทำเข้ามันก็เป็นเท่านั้น, การเหยียบย่ำกฎประเพณีวินัยอะไรต่าง ๆ ของนักเรียน นี่ก็เป็นอันธพาลแบบผีสิง : คือต่อสู้ดื้อดึงดื้อด้าน ไม่ยอมที่จะประพฤติตามกฎระเบียบ, ถือว่าการดื้อหรือการฝืนกฎระเบียบนั้นได้ นั้นดี นั้นเก๋ ; นั่นเป็นอันธพาลผีสิง. แล้วเรื่องต่อไปมันจะเป็นอย่างไร ; เราดูเอาเองก็แล้วกัน. เด็กคนนี้เป็นอย่างนี้ เด็กคนหนึ่งมันเป็นตรงกันข้าม ; อย่างนี้จะเหมือนกันไม่ได้ มันจะต้องต่างกันลิบ. ดังนั้น อยากจะขอร้องวิงวอนพวกเธอทุกคนว่า ขอให้ช่วยตั้งหน้าตั้งตาสังเกตดูเด็กบางคนที่เขาดี ๆ ให้มากสักหน่อย. อย่าไปหัวเราะเยาะเขา อย่าไปล้อเลียนเขา อย่าไปแกล้งขัดคอเขา, กลัวว่าเขาจะดีกว่าเรา แล้วก็หาทางให้มันเสื่อมเสียไป ; นี่มันก็ไม่ถูก.

          ถ้าสังเกตดูแล้วจะเห็นได้ว่า คนที่รอดตัวไปได้, เรียนได้ดี มีความเจริญเร็วนั่นเพราะเขาเป็นคนดี. คนดีในที่นี้ คือเป็นพรหมจารีที่ถูกต้อง คือไม่ประพฤติกระทำสิ่งที่มันนอกคอกนอกเรื่อง ทำแต่ในสิ่งที่มันเป็นหน้าที่โดยตรง : ขั้นแรกก็คือ ศึกษาเล่าเรียนอย่างดีที่สุด ไม่ไปเสียเวลา ไม่ต้องไปทำนั่นนี่ ไม่ต้องเปิดวิทยุพลางทำการบ้านเขียนหนังสือพลาง, เดี๋ยวนี้มีกันมาก ทำบทเรียน หรือทำการบ้าน ก็เปิดวิทยุพร้อมกันไป, มือเขียนไป ; อย่างนี้เป็นคนที่มีจิตใจเลื่อนลอย. จริงอยู่ฟังวิทยุพลาง ทำงานพลางก็ได้เหมือนกัน ; แต่มันไม่ดี. นี้เรียกว่าเราตามใจกิเลสมากเสียแล้ว, ไม่เคารพระเบียบ.

          ทีนี้ตามใจกิเลสไม่เท่าไรก็กลายเป็นนิสัย เป็นคนชอบนั่นชอบนี่ ชอบดนตรี ชอบเพลง ชอบอะไรมากขึ้น, แล้วมันก็ชอบเกินขอบเขตจนมาเป็นสิ่งที่ไม่เหมาะสม. เหมือนกับผู้หญิงคนหนึ่ง ทีแรกนุ่งผ้าพอพ้นเข่า ละอายกระดาก ; แล้วก็ขืนทำไป. ทีนี้ก็ถกขึ้นมา ; ทีแรก ๆ รู้สึกกระดาก ทีหลังมันก็ไม่กระดาก ; แล้วไปนุ่งชุดบิกินี่ อะไรก็ได้, ไม่กระดาก ผลสุดท้ายเปลือยก็ได้ ไม่ละอาย ไม่กระดาก ; คือค่อย ๆ เลื่อนขึ้นไปทีละนิด ๆ ; แล้วเขาก็เป็นคนเหมือนเรานี่ ไม่ใช่จะเลวกว่าเรา หรือวิเศษวิโสอะไร, เขาเกิดมาในพ่อแม่ที่เป็นอย่างนี้ ในที่สุดมันก็ไม่มีความละอาย.

          ความลับในเรื่องนี้ มันมีอยู่คือ ค่อย ๆ ทำไปทีละนิด ๆ คือ เลวลงทีละนิด ; มันไม่รู้สึกหรอก. อะไร ๆ ที่ว่าทำไปทีละนิดจะไม่รู้สึก ; ถ้าเป็นไปในทางที่ดีก็ดีไป ไม่รู้สึก, ถ้าเลวก็เลวไปไม่รู้สึก. เหมือนทีแรกเราเดินเท้าเปล่าไม่ได้, ปวด. แต่ถ้าเราขยันเดินไป มันก็เดินได้ทีหลัง ; หินขรุขระก็เดินได้ไม่ปวด เป็นไปในทางดี มันต่อต้านได้เอง. ดังนั้น ขอให้อดทนให้มีความดี ไปในทางดี คืออดทนให้มันดี ไปในทางดี. อย่าให้มันค่อย ๆ รุดไปในทางหน้าด้าน ไม่ละอาย, ไม่มีหิริโอตตัปปะ แม้เป็นผู้หญิงก็ไม่ละอายยังทำได้อย่างนั้น ; พวกผู้ชายก็ไปก้มหัวบูชาคนที่นุ่งผ้าน้อย, หรือคนไม่ละอายนั่น. นี่พวกวัยรุ่นผู้ชายต้องระวังให้ดี อย่าไปบูชาสิ่งชนิดนั้น ; มันจะเรียนหนังสือไม่รู้เรื่อง, แล้วก็จะมีการเรียนที่เลว.

          วัยรุ่นผู้หญิงก็เหมือนกัน ก็ต้องระวังอย่างเดียวกัน ; คือจะต้องมีระเบียบวินัย มีกฎเกณฑ์อะไรเป็นหลัก, แล้วก็ประพฤติอย่างดีที่สุด. อย่าเพ่อแหกคอกแหกวินัยกฎระเบียบ ; ถ้าทำอะไรผิดระเบียบแล้ว จะต้องละอาย ให้รู้จักละอายให้มาก นี่เรียกว่าจิตใจมันยังอยู่ในความดี อยู่ในขอบเขตของความดี ; พอไม่ละอายต่อความผิด ก็ถือว่าเลวแล้ว เป็นผู้ชั่วไปแล้ว.

          นี่คือปัญหาวัยรุ่น ไม่ใช่อย่างอื่น ; อย่าไปหวังอย่างอื่น. เรื่องเล่าเรียน เรื่องไม่ได้เล่าเรียนนั้น มันไม่ใช่ปัญหา, ปัญหามันอยู่ที่ แม้มีที่เล่าเรียน มันก็เรียนไม่ได้ ; หรือเรียนได้อย่างเลว. บางคนก็ซัดไปว่า ไม่มีเงิน พ่อแม่จนเรียนไม่ได้ ไม่ได้เรียน ; นี่มันก็โง่ มันก็โกหกด้วย. เราไปเห็นคนที่พ่อแม่ไม่มีเงินเลย ไม่ได้ส่งเสียเลย เขายังเรียนกันได้จนสำเร็จ, และดีกว่าเด็กที่พ่อแม่เงินมากส่งเสียเสียอีก ; คือว่าเขา ตั้งต้นดี จนทุกคนเอ็นดูสงสาร ทำให้มีคนช่วย พระเณรช่วย เขาก็ได้เล่าเรียนดีเสียอีก ดีไปกว่าพวกแรก, ได้ผลดี โดยไม่ต้องใช้เงินมาก ใช้เงินน้อย หรือแทบจะไม่ได้ใช้เลย.

          คนที่ตั้งตนดี การเรียนของเขากลับดี ดีกว่าเด็กที่พ่อแม่มีเงินมาก ส่งเสริมมาก. เด็กที่เรียนไม่ดีแล้วยังหลอกต้มพ่อแม่สุกแล้วสุกอีก ; ในที่สุดมันก็เละเหลวพ่อแม่ก็เดือดร้อน. ไปเรียนในกรุงเทพฯ ก็หลอกพ่อแม่ตลอดเวลา, พ่อแม่ส่งเงินไปให้ถลุง เพราะท่านไม่รู้ ; การเรียนก็เลว. พ่อแม่ก็เกิดความลำบากเดือดร้อนเป็นหนี้เป็นสิน ; นี่เป็นอย่างนี้. ทีแรกก็รักพ่อแม่ ทำไม่ลง, มันทำไม่ลงในทันที ; แต่แล้ว มันค่อย ๆ ทำได้ทีละนิด ๆ ; มันไปคบเพื่อนชั่ว, มันทำได้ทีละนิด ๆ จนเรียกว่าทำอย่างต้มพ่อแม่สุกเปื่อยก็ทำได้, นี่เขาเรียกว่า ไม่บังคับตัวด้วย, เพราะไปคบเพื่อนชั่วด้วย, มันก็อย่างนี้เอง.

          นี่คือปัญหาวัยรุ่น ; ไม่ใช่ปัญหาไม่มี่เงิน หรือไม่มีที่เรียน ไม่มีการเรียน. ถ้าดีจริงจะต้องมีที่อยู่ที่เรียน มีโอกาสประพฤติตนเป็นคนดี, และจะต้องมีโอกาสช่วยได้. เดี๋ยวนี้เหลวไหล ก็ไปแก้ตัวว่า ไม่มีที่เรียน ไม่มีเงินเรียน ไม่มีใครช่วย ; ใครจะไปช่วยคนเลว ๆ แบบนั้น, เทวดาก็ไม่ช่วย, ผีก็ไม่ช่วย คนเลวแบบนั้น ; อย่าว่าแต่คนจะช่วย. เพราะฉะนั้น เราจะต้องทำตัวให้เป็นคนดี มนุษย์ก็เอ็นดูสงสาร ; แม้เทวดาถ้ามี ก็เอ็นดูสงสาร ; แม้แต่ผีซึ่งเป็นสัตว์ที่เลวมันก็ยังเห็นด้วย ว่าคนนี้ดี. มันยังจะเอาใจช่วยได้เหมือนกัน. เพราะฉะนั้นปัญหาวัยรุ่นนี้ มันอยู่ตรงที่ไม่ประพฤติดี นี้ไม่ใช่อยู่ที่ไม่มีอะไร หรือว่าบ้านเราไม่มีมหาวิทยาลัยพอ หรืออะไร.

          สรุปสั้น ๆ ปัญหาเรื่องวัยรุ่น คือบังคับตัวเองไม่ได้ ; นี่คือความล้มเหลวของวัยรุ่น คือบังคับตัวเองไม่ได้. จำแต่คำนี้คำเดียวไว้ก่อนว่า : มันบังคับตัวเองไม่ได้ ; บังคับตัวเองให้เป็นพรหมจารีที่ดีไม่ได้, บังคับให้เป็นนักเรียนที่ดีไม่ได้. บังคับตัวเองไม่ได้ เพราะเหตุอะไรบ้าง ก็มีหลายอย่าง :

          เช่น คบเพื่อนชั่ว ทำให้บังคับตัวเองไม่ได้ แล้วไม่พยายามจะบังคับ ; เพราะมันบังคับตัวเองไม่ได้ มันบังคับตัวเองให้ทำอย่างนั้นอย่างนี้ก็ไม่ได้, จะบังคับตัวเอง อย่าไปคบเพื่อนชั่ว มันก็บังคับไม่ได้. ลงได้บังคับจิตใจตัวเองก็ไม่ได้, คืออย่าทำเลว ก็บังคับไว้ไม่ได้, พออยากสูบบุหรี่ สูบ, อยากดูหนัง ดู, อยากไปทำอะไร ทำ, โดยไม่ต้องมีเหตุผลว่าควรหรือไม่ควร, ที่ถูก เราจะทำอะไร เราต้องมีเหตุผล, อยู่ในอำนาจของเหตุผลเสียก่อนว่าควรหรือไม่ควร. แต่ง่ายกว่านั้นคือ พ่อแม่นั้นดีที่สุด ; อย่าอวดดีว่าเราเข้าโรงเรียน เราเก่งกว่าพ่อแม่, พ่อแม่โง่. อย่านึกอย่างนั้นเป็นอันขาด ; ไปถามเถอะว่า อะไรควรทำไม่ควรทำ พ่อแม่จะบอกได้ดีที่สุด ; เพราะเขาเกิดก่อนเรามาก. อย่าดูถูกพ่อแม่ และอย่าถึงขนาดว่าต้มพ่อแม่ให้สุก.

          นี่ความสำคัญมันอยู่ที่ความเคารพบิดามารดา ครูบาอาจารย์ หรือคนที่ควรเคารพ ; มันก็เลยบังคับตัวเองได้. เมื่อบังคับตัวเองได้ ก็อยู่ในร่องในรอยของความดี ทั้งการเรียนก็ได้ดี ความประพฤติดี คนรักใคร่ เอ็นดูสงสารมาก ; เรียกว่าสังคมดี มันก็มีความเจริญ เท่านั้น.

          ขอให้ไปบังคับตัวเองให้ได้ เพื่อประโยชน์สัก ๔-๕ อย่างก็พอ : คือเพื่อให้เป็นบุตรที่ดีของบิดามารดาให้ได้ ให้ เป็นศิษย์ที่ดี ของครูบาอาจารย์ให้ได้, ให้เป็นเพื่อนที่ดี ของเพื่อนให้ได้, ให้เป็นพลเมืองที่ดี ของประเทศชาติให้ได้, ให้ เป็นพุทธบริษัท หรือพุทธมามกะ ที่ดีของพระพุทธเจ้าให้ได้. นี่เรียกว่า ๕ ดี เป็นบุตรที่ดีของบิดามารดา, เป็นศิษย์ที่ดีของครูบาอาจารย์, เป็นเพื่อนที่ดีของเพื่อนด้วยกัน, เป็นพลเมืองที่ดีของประเทศ, และเป็นพุทธมามกะ พุทธบริษัทที่ดีของศาสนาของพระพุทธเจ้า เพราะฉะนั้นถ้าเธอจำดี ทั้ง ๕ ดีนี้ไว้ได้ ; ปัญหาวัยรุ่นหมด ; แต่ว่าทั้งหมดนั้นมันขึ้นอยู่ที่บังคับตัวเอง.

          ถ้าบังคับตัวเองไม่ได้ มันจะดี ๕ อย่างนี้ไม่ได้, ถ้าบังคับตัวเองได้ มันจะดีได้ทั้ง ๕ อย่างนี้ : เป็นลูกที่ดี เป็นศิษย์ที่ดี เป็นเพื่อนที่ดี เป็นพลเมืองที่ดี เป็นพุทธมามกะที่ดี. เพราะฉะนั้นถ้าผู้ใดสนใจ ที่ว่าจะแก้ปัญหาของตัวในวัยรุ่นก็จงจำคำ ๕ คำนี้ ๕ ดีนี้ไว้ให้ได้ ; แล้วก็จำคำที่ว่า ได้หรือไม่ได้. มันอยู่ที่การบังคับตัวเองได้หรือไม่ได้. ถ้าบังคับตัวเองได้ มันก็ต้องดี, บังคับไม่ได้ มันก็ดีไปไม่ได้.

          ขอให้สนใจใน ๕ อย่างนี้ ให้มากเป็นพิเศษ, ถามตัวเองอยู่อย่าง โดยตรงไปตรงมา ไม่ลำเอียงว่า : เราเป็นลูกที่ดีของพ่อแม่หรือยัง ? ต้องถามด้วยความซื่อตรง, ต้องตอบด้วยความซื่อตรง. เราอยู่คนเดียวไม่ต้องมีใครได้ยิน กูเป็นลูกที่ดีของพ่อแม่หรือยัง ? ถ้ามันเลวข้อไหนก็เขกหัวมันเข้า. บุตรที่เลวคือว่าเหลวไหลในการเรียน, ขี้เกียจในการเรียน ; ก็เขกหัวมันได้, เป็นเจ้าชู้ตั้งแต่เล็ก ก็เขกหัวมันเข้า, ใช้เงินของพ่อแม่ ที่ได้มาด้วยเหงื่อไคลนั้นเปลือง ไม่เห็นใจไม่สงสาร ก็เขกหัวมันเข้า. ตัวหาเงินยังไม่ได้ก็ไปใช้สุรุ่ยสุร่าย. เรื่องการสูบบุหรี่ เรื่องดูหนังนี่ ตัวหาเงินยังไม่ได้ ; แต่ก็ใช้เงินของพ่อแม่ ที่หามาด้วยเหงื่อไคล ; อย่างนี้มันใช้ไม่ได้.

          ทดสอบอย่างนี้ : เราเป็นลูกที่ดีของพ่อแม่หรือยัง ? เราเป็นศิษย์ที่ดี ; ของครูบาอาจารย์หรือยัง ? รู้ได้ง่าย ๆ เดี๋ยวนี้ที่นี่ แม้ในห้องเรียน ในอะไรก็รู้ได้ ; เป็นผู้ซื่อตรงต่อระเบียบวินัย คำสั่ง การบังคับบัญชา เป็นศิษย์ที่ดี. นี่โดยมากยังรวมหัวกันเพื่อแอนตี้ครูบาอาจารย์ก็มี, เรียกครูบาอาจารย์ว่าไอ้ ว่าอีก็มี,พอโกรธขึ้นมามันก็ลำบากกันไปหมด ; ยิ่งครูอาจารย์เป็นหญิงด้วย นักเรียนเป็นผู้ชายอย่างนี้ มันยากที่จะดีได้ ; เพราะฉะนั้นต้องระวัง เมื่อปัญหามันมีขึ้นมา.

          ทีนี้เป็นเพื่อนที่ดีของเพื่อน ถ้าเป็นเพื่อนที่ดีของเพื่อน มันชกต่อยกันไม่ได้ นี่ยังมีด่า มีตี มีชกมีต่อย อะไรกันอยู่ก็พิสูจน์อยู่ในตัวแล้ว ; ยังยิ่งมีมึง ๆ กู ๆ กันอยู่ก็เป็นเพื่อนดีต่อกันไม่ได้.

          นี่เรื่องของเด็ก ๆ : เป็นลูกที่ดี เป็นศิษย์ที่ดี เป็นเพื่อนที่ดี ; ทีนี้พอโตหน่อยมันยังเป็นพลเมืองที่ดีของประเทศชาติ เป็นพุทธมามกะที่ดีของพระพุทธศาสนาด้วย แล้วจึงค่อยศึกษาต่อไป.

          ขอให้ถือว่าปัญหาวัยรุ่นนี้แก้ได้ ด้วยการดี ๆ สัก ๕ อย่างนี้ : ลูกที่ดี ศิษย์ที่ดี เพื่อนที่ดี พลเมืองที่ดี พุทธมามกะที่ดี ; นี่ได้เพียง ๕ อย่างนี้ แก้ปัญหาวัยรุ่นทั้งหมดได้เลย. ผิดจากนี้เป็นอันธพาล, เป็นวัยรุ่นอันธพาล. ดีทั้ง ๕ อย่างนี้ ได้มาโดยการบังคับตัวเอง อดกลั้นอดทน บังคับตัวเอง ; มีสัจจะ จริงใจ ที่จะทำให้ดี, มีทมะ บังคับตัวเองทำให้ดี, มีขันติ อดทนเมื่อจะต้องอดทน ; การทำดีมันต้องทน ไม่มีการทำดีที่ไหนที่ไม่ต้องทน ยิ่งดีมากยิ่งต้องทนมาก, มีจาคะ ละสิ่งเลว ๆ สิ่งใด ละออกไป, สิ่งใดเลว ละออกไป นี่เรียกว่า จาคะ คือละ ; ก็เป็นคนดีได้ตามความปรารถนา.

          ปัญหาวัยรุ่นหมดไป เพราะดี ๕ ดีนี้. ทำได้ด้วยมีความจริงใจ คือมีสัจจะ บังคับตัวเอง คือมีทมะ มีความอดทน คือมีขันติ สละความชั่ว คือมีจาคะ. นี่พระพุทธเจ้าสอน สำเร็จอยู่ที่การบังคับตัวเอง คืออดทนนั่นแหละ, นอกนั้นมันแวดล้อมความบังคับตัวเอง, สำเร็จอยู่ที่การบังคับตัวเอง.

          ถ้าเราไม่มีจริงใจ เราก็ไม่บังคับตัวเอง, เราไม่อดทน เราก็บังคับอยู่ไม่ได้. เราไม่สละความชั่วเสียบ้าง เราก็บังคับไม่ไหว, มันกดดันสูงมากไป. ดังนั้นขอให้มี สัจจะ ทมะ ขันติ จาคะ บังคับตัวเองให้ได้, ให้เป็นคนดี ๕ ประการ. ปัญหาวัยรุ่นหมดจะมีการเรียนก็ดี ความประพฤติก็ดี สังคมก็ดี ; คนทุกคนจะรักจะเอ็นดู ผีสางเทวดา ถ้ามีก็เอ็นดู, ไม่มีก็แล้วไป, ถ้ามีก็จะเอ็นดูแก่คนเด็ก ๆ ชนิดนี้.

          การที่ขอร้องให้พูดเรื่องเกี่ยวกับปัญหาของคนวัยรุ่นก็พูด อย่างนี้, แล้วก็พูดตรง ๆ อย่างนี้ ไม่ต้องเสียเวลาอ้อมค้อม แล้วก็ ไม่ได้พูดระบุเฉพาะพวกเธอที่นั่งอยู่ที่นี่ ระบุวัยรุ่นทั้งโลกเลย ไม่ใช่แต่ประเทศไทย มีปัญหาอย่างเดียวกันหมด. โลกกำลังจะล่มจมเพราะว่าวัยรุ่นเป็นอันธพาลมากขึ้น, โลกทั้งโลกกำลังจะล่มจม เพราะ ว่าวัยรุ่นเป็นอันธพาลมากขึ้น ในประเทศเราก็เหมือนกัน ประเทศอื่นก็เหมือนกัน เมื่อมันเกิดแบ่งแยกกันเป็น ๒ พวกอย่างนี้แล้ว ; เราอยู่ฝ่ายนี้เถอะ อยู่ฝ่ายที่พระพุทธเจ้าแนะนำนี้ อยู่ฝ่ายดี ; อย่าไปอยู่ฝ่ายที่บาปหรือกิเลส หรือผีหรือพญามารมาแนะนำเลย.

          ก็เป็นอันว่า ได้พูดโดยหัวข้อเกี่ยวกับ ความรอดตัวของวัยรุ่น อย่างครบถ้วนโดยหัวข้อ โดยแนวสังเขป, รายละเอียดก็ไปคิดเอาเองได้ไม่ยาก ; ถ้าไม่ลืมหัวข้อเหล่านี้เสีย. ถ้าลืมหัวข้อเหล่านี้เสีย ก็เป็นอันเลิกกัน.

กิ่งธรรมจาก http://www.buddhadasa.org

กระบวนการเรียนรู้แบบพุทธ

กระบวนการเรียนรู้แบบพุทธ
โดย พระไพศาล วิสาโล 

          หากกระบวนการเรียนรู้แบบพุทธหมายถึงกระบวนการที่เป็นไปเพื่อความเจริญแห่งปัญญา สาระของกระบวนการเรียนรู้แบบพุทธก็ได้ถูกย่นย่อไว้แล้วในพุทธพจน์ข้างล่างนี้ 

 

"ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๔ ประการเหล่านี้ ย่อมเป็นไปเพื่อความเจริญแห่งปัญญา กล่าวคือ การเสวนาสัตบุรุษ การฟังสัทธรรม โยนิโสมนสิการ ธรรมานุธรรมปฏิบัติ" (๒๑/๒๔๙)

       จากพุทธพจน์ข้างต้น สามารถแยกกระบวนการเรียนรู้ออกเป็น ๓ ขั้นตอน คือ

       ๑. การรับรู้ ได้แก่การเสวนาสัตบุรุษ และการฟังสัทธรรม
       ๒. การคิด ได้แก่ โยนิโสมนสิการ
       ๓. การปฏิบัติ ได้แก่ ธรรมานุธรรมปฏิบัติ

                                                                    การรับรู้
        จะเห็นได้ว่า การรับรู้เป็นจุดเริ่มต้นของกระบวนการเรียนรู้แบบพุทธ พุทธศาสนาให้ความสำคัญอย่างมากแก่การรับรู้สิ่งที่ดีงามถูกต้อง(สัทธรรม) ซึ่งรวมถึงการเรียนรู้จากบุคคลที่เป็นกัลยาณมิตร(สัตบุรุษ)

       อย่างไรก็ตาม กระบวนการรับรู้นั้นนอกจากประกอบด้วยข้อมูล ข่าวสาร ความรู้ หรือคำชี้แนะอันเป็นองค์ประกอบภายนอกแล้ว องค์ประกอบภายใน อันได้แก่ ความสามารถในการรับรู้เข้าใจก็มีความสำคัญอย่างมาก แม้จะได้ยินได้ฟังสิ่งดีงาม แต่หากรับรู้หรือเข้าใจคลาดเคลื่อน การรับรู้ก็ไม่ครบถ้วนสมบูรณ์

      ความคลาดเคลื่อนในการรับรู้อย่างแรกก็คือ การรับรู้ไม่ตรงตามความเป็นจริง เช่นได้ยินหรือเห็นไปอีกอย่างหนึ่ง ความคลาดเคลื่อนดังกล่าวเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นบ่อยมากในชีวิตประจำวัน ปัจจัยสำคัญนั้นไม่ได้อยู่ที่อายตนะทั้ง ๕ เช่นหู หรือตา แต่อยู่ที่ใจหรือความรู้สึกนึกคิด คนที่กำลังหวาดกลัวด้วยไม่เคยเข้าป่า ย่อมเห็นรากไม้เป็นงูได้ง่าย ๆ ในทำนองเดียวกันพ่อที่กำลังกังวลกับงานการย่อมได้ยินไม่ตลอดว่าลูกกำลัง ปรึกษาเรื่องอะไร ส่วนคนที่กำลังคุมแค้นอยู่ในใจ ถ้ามีใครยิ้มให้ก็อาจมองว่าเขายิ้มเยาะตนก็ได้ พูดตามหลักปฏิจจสมุปบาทก็คือ สังขารเป็นปัจจัยแก่วิญญาณ

       การรับรู้คลาดเคลื่อนนั้นมิได้เป็นผลจากการปรุง แต่งของอารมณ์ความรู้สึกในขณะนั้นเท่านั้น หากยังเกิดจากทัศนคติหรือทิฏฐิที่ฝังแน่นในใจด้วย เคยมีการทดลองโดยอาจารย์ผู้หนึ่งพาคนแปลกหน้าไปแนะนำให้นักศึกษา ๕ กลุ่มรู้จัก ในแต่ละกลุ่ม ก็แนะนำแตกต่างกันไป เช่นแนะนำว่าเป็นนักศึกษาบ้าง ศึกษานิเทศก์บ้าง อาจารย์บ้าง อาจารย์อาวุโสบ้าง และศาสตราจารย์บ้าง หลังจากนั้นอาจารย์ก็ให้นักศึกษาแต่ละชั้นกะประมาณความสูงของบุคคลผู้นั้น ปรากฏว่านักศึกษาแต่ละกลุ่มประเมินความสูงของชายผู้นั้นแตกต่างกันไป ที่น่าสนใจก็คือ ความสูงของคน ๆ นั้นในสายตาของนักศึกษาแต่ละกลุ่มจะขึ้นอยู่กับว่าบุคคลผู้นั้นแนะนำตัวเอง ว่าอย่างไร “ศาสตราจารย์”จะมีความสูงมากที่สุด และที่สูงน้อยที่สุดคือ”นักศึกษา” นั่นหมายความว่า ยิ่งแนะนำตัวว่ามีสถานะทางสังคมสูงเท่าไร ก็ยิ่งมีความสูงในสายตาของนักศึกษามากเท่านั้น สรุปก็คือ การให้ค่าแก่สถานภาพทางสังคมมีผลต่อการรับรู้ของนักศึกษา(และคนทั่วไป) แม้จะเป็นเพียงการรับรู้ทางกายภาพ หรือการรับรู้ด้วยตาก็ตาม

       ด้วยเหตุนี้ ในกระบวนการเรียนรู้แบบพุทธ นอกจากจะให้ความสำคัญแก่ข้อมูลข่าวสารหรือเนื้อหาที่จะรับรู้แล้ว สิ่งที่จะมองข้ามไปไม่ได้ก็คือความสามารถในการรับรู้ ในทางพุทธศาสนาสิ่งที่จะช่วยให้เกิดการรับรู้ตรงตามความเป็นจริงก็คือ สติ สติช่วยให้บุคคลรู้เท่าทันอารมณ์ความรู้สึกที่กำลังเกิดขึ้นในใจ สามารถยกจิตจากอารมณ์และรับรู้สิ่งต่าง ๆ ที่กำลังประสบอย่างตรงตามความเป็นจริงได้ (active listening ที่กำลังพูดถึงในหลายวงการ ก็คือการฟังอย่างมีสติ ปลอดจากอคติและสมมติฐานล่วงหน้านั่นเอง) สติหากมีกำลังเพียงพอและต่อเนื่อง ยังจะช่วยให้บุคคลมองเห็นตัวเองอย่างลึกซึ้งจนตระหนักถึงทัศนคติหรือความลำเอียงทางเชื้อชาติ เพศ เศรษฐกิจ สถานะ ที่ฝังลึกอยู่ในตน อันเป็นอุปสรรคต่อการรับรู้โลกตามความเป็นจริง

       สติยังช่วยให้ปัญญาหรือความรู้ที่มีอยู่ ถูกดึงมาใช้งานให้เกิดประโยชน์ด้วย และหากฝึกฝนมาดีพอ ทั้ง ๆ ที่เห็นหรือรับรู้สิ่งที่ไม่ดี แทนที่จะเป็นโทษก็อาจเป็นคุณด้วย พุทธศาสนาแม้จะเน้นการรับรู้สิ่งที่ดี แต่เมื่อมีเหตุจะต้องประสบกับสิ่งที่ไม่เกื้อกูล ท่านก็สอนให้รู้จักเปลี่ยนร้ายให้กลายเป็นดี พระเถระบางรูปในสมัยพุทธกาล เช่น พระลกุณฑกภัททิยะเห็นนางคณิกาหัวเราะแย้มยิ้ม แทนที่จะเกิดกามราคะในใจ ท่านกลับพิจารณาเป็นอารมณ์ จนเกิดความสลดสังเวชในสังขาร และบรรลุอนาคามิผลทันที ยิ่งพระนาคสมาลด้วยแล้ว ท่านบรรลุอรหัตผลขณะเห็นผู้หญิงฟ้อนรำกลางถนนด้วยซ้ำ

        ในพุทธศาสนามีคำว่า อินทรียสังวร หรือการสำรวมอินทรีย์ หมายถึงการระวังไม่ให้อกุศลธรรมครอบงำใจเมื่อรับรู้สิ่งต่าง ๆ ด้วยอินทรีย์ทั้ง ๖ มักเข้าใจกันว่าอินทรียสังวรหมายถึงการระวังหูระวังตาไม่ไปรับรู้รับเห็น สิ่งที่ไม่ดีไม่งาม นี้ยังเป็นความหมายที่แคบ การสำรวมอินทรีย์ที่แท้จริงหมายความรวมถึง การรักษาใจให้เป็นปกติ ไม่เกิดอกุศลแม้จะเห็นสิ่งไม่ดีไม่งาม พระพรหมคุณาภรณ์ (ป.อ.ปยุตโต) อธิบายคำนี้ให้เข้าใจง่าย ๆ ว่าหมายถึง"การใช้อินทรีย์ให้เป็น" ความหมายดังกล่าวมีความสำคัญมาก การฝึกฝนอบรมเยาวชน(และผู้ใหญ่)ที่แล้วมาเน้นให้หลีกเลี่ยงสิ่งที่ไม่ดี (เช่น สื่อลามก และสื่อรุนแรง) แต่การสอนเพียงเท่านี้ไม่เพียงพอเสียแล้ว เพราะทุกวันนี้สิ่งดังกล่าวได้แพร่สะพัดไปทั่ว และตามเข้าไปถึงห้องนอน (โดยผ่านโทรทัศน์ วีดีโอ และคอมพิวเตอร์) ในเมื่อสิ่งเหล่านี้ได้กลายเป็นส่วนหนึ่งของชีวิตผู้คนยุคบริโภคนิยมไปแล้ว จึงจำเป็นอย่างยิ่งที่จะต้องฝึกฝนให้เยาวชน(และผู้ใหญ่)รู้ว่าจะวางใจอย่าง ไรเมื่อประสบพบเห็นสิ่งเหล่านี้ พูดง่าย ๆ คือฝึกให้เป็นฝ่ายรับที่ชาญฉลาด แทนที่จะเอาแต่หลบเลี่ยง(ซึ่งเป็นไปไม่ได้แล้ว)

       แน่นอนว่าสติเป็นองค์ประกอบที่สำคัญมากสำหรับอินทรียสังวร แต่อินทรียสังวรจะเกิดผลดีได้ต้องอาศัยปัญญาหรือการรู้จักคิดด้วย นี้เป็นเรื่องของโยนิโสมนสิการ

       ก่อนที่จะพูดต่อไปถึงเรื่องโยนิโสมนสิการ ควรกล่าวด้วยว่ายังมีความคลาดเคลื่อนในการรับรู้อีกอย่างหนึ่ง ได้แก่การเข้าใจเนื้อหาสาระหรือจับประเด็นได้ไม่ถูกต้องหรือไม่ครบถ้วน ในกรณีที่เป็นการฟังหรือการอ่าน การรับรู้ที่ถูกต้องมิได้หมายความว่าได้รับรู้ถ้อยคำอย่างถูกต้องครบถ้วนเท่านั้น หากยังรวมไปถึงการเข้าใจเนื้อหาหรือสามารถจับประเด็นที่อีกฝ่ายหนึ่งต้องการสื่อได้ และถ้าให้ดีกว่านั้นก็คือสามารถเข้าใจอรรถหรือจุดมุ่งหมายของเนื้อหาดังกล่าว ประเด็นนี้จะได้กล่าวต่อไป

                     

                                                               การคิด
        เมื่อรับรู้ข้อมูลข่าวสารหรือคำแนะนำได้อย่างถูกต้อง ตรงประเด็น และครบถ้วนแล้ว กระบวนการเรียนรู้ขั้นต่อมาก็คือ การคิด หรือการนำเอาสิ่งที่รับรู้นั้นมาย่อย จัดระเบียบ หรือเสริมเติมต่อเพื่อให้เกิดปัญญาเพิ่มพูนขึ้น เปรียบดังการย่อยอาหารให้เกิดพลังงานเพื่อความเจริญเติบโตของร่างกาย
       โยนิโสมนสิการคือการใช้ความคิดอย่างถูกวิธี สามารถจัดได้เป็น ๒ ประเภทใหญ่ ๆ คือ โยนิโสมนสิการแบบปลุกปัญญา คือการคิดเพื่อให้เกิดความรู้แจ้งตามสภาวะหรือความเป็นจริง โยนิโสมนสิการประเภทนี้มุ่งให้เกิดโลกุตตรสัมมาทิฏฐิ เข้าถึงอิสรภาพทางจิตและปัญญา แต่ในระดับสามัญหรือโลกียธรรมหมายถึงการคิดเพื่อให้เกิดปัญญาเพิ่มพูนขึ้น ส่วนโยนิโสมนสิการอีกประเภทหนึ่งคือ โยนิโสมนสิการแบบเสริมสร้างคุณภาพจิต เป็นการใช้ความคิดเพื่อให้เกิดกุศลธรรม เป็นอุบายลดโลภะ โทสะและโมหะ โดยใช้ธรรมฝ่ายดีมากดข่มหรือทดแทน
       พระพรหมคุณาภรณ์ได้แจกแจงโยนิโสมนสิการ ๒ ประเภทดังกล่าวออกมาเป็น ๑๐ วิธีอย่างละเอียด ผู้สนใจสามารถอ่านได้จาก พุทธธรรม จึงไม่ขอกล่าวในที่นี้
       อย่างไรก็ตาม ขอกล่าวเพิ่มเติมว่า สิ่งหนึ่งที่จะช่วยให้รู้จักคิดหรือเกิดโยนิโสมนสิการก็คือการรู้จักตั้งคำถาม คำถามนั้นเป็นตัวนำความคิดและกำหนดการรับรู้เพื่อแสวงหาคำตอบ พระพุทธองค์ได้ใช้คำถามในการกระตุ้นให้เกิดปัญญาบ่อยครั้งมาก อันที่จริงการที่มีพุทธศาสนาเกิดขึ้นได้ก็เพราะเจ้าชายสิทธัตถะหมั่นตั้งคำถามกับตนเองอยู่ตลอดเวลาว่า ทำอย่างไรถึงจะพ้นทุกข์ได้ คำถามนี้คำถามเดียวเท่านั้นที่ทำให้ทรงสละวังออกบวช ละทิ้งอาฬารดาบส อุททกดาบส และเลิกละการบำเพ็ญทุกรกริยา จนค้นพบสัจธรรม อันทำให้พ้นทุกข์สิ้นเชิง
        คำถามอีกเช่นกันที่ทำให้องคุลีมาลฉุกคิดขึ้นมา เลิกไล่ล่าพระพุทธองค์ และสนใจสดับฟังธรรมจากพระองค์ คำถามนั้นก็คือ"เราหยุดแล้ว แต่เหตุใดท่านจึงยังไม่หยุด ?"
       เมื่อถูกลูกศรเสียบอก ปัญหาเร่งด่วนที่จะต้องหาคำตอบคืออะไร ถามหาว่าใครยิงธนู ? ธนูมาจากไหน ? ทำด้วยอะไร ? หรือตอบให้ได้ว่า ทำอย่างไรจะถอดลูกธนูออกมาได้ ? คำถามเหล่านี้พระพุทธองค์ได้ใช้ในการกระตุ้นให้ผู้คนเกิดฉุกคิดขึ้นมา และสนใจในการปฏิบัติธรรมเพื่อพ้นทุกข์ แทนที่จะคอยจะหาคำตอบในทางอภิปรัชญา ว่า โลกเที่ยงหรือไม่ ?คนเรามาจากไหน ? ตายแล้วไปไหน ? ซึ่งล้วนเป็นคำถามที่ทำให้ชีวิตว่างเปล่าและหลงทิศหลงทาง
       กระบวนการเรียนรู้จะเกิดขึ้นไม่ได้หากไม่รู้จัก คิดหรือคิดไม่ถูกวิธี ขณะเดียวกันคนจะคิดเป็นหรือคิดถูกวิธีได้ก็เพราะรู้จักตั้งคำถาม กระบวนการศึกษาที่ถูกต้องจึงควรให้ความสำคัญแก่การฝึกให้รู้จักตั้งคำถาม ด้วย มิใช่เก่งแต่การแสวงหาหรือจดจำคำตอบอย่างเดียว
      เนื่องจากการเรียนรู้แบบต่าง ๆ พูดถึงเรื่องการคิดไว้มากแล้ว จึงจะไม่ขอกล่าวในที่นี้มากนัก

                                                                  การปฏิบัติ
        ในทางพุทธศาสนา การปฏิบัติเป็นส่วนหนึ่งของกระบวนการเรียนรู้ การเรียนรู้ที่ขาดการปฏิบัติย่อมมิใช่การเรียนรู้ที่ครบถ้วนสมบูรณ์หรือถูก ต้อง นี้อาจเป็นจุดสำคัญที่ทำให้การศึกษาแบบพุทธแตกต่างจากการศึกษาแบบตะวันตก หลายสำนัก เพราะฝ่ายหลังนั้นเน้นการใช้ความคิดล้วน ๆ จึงเป็นการเรียนรู้ในระดับพุทธิปัญญา(intellect)
      การศึกษาหรือสิกขาในทางพุทธศาสนา ประกอบด้วย ๓ ส่วน คือ อธิสีลสิกขา อธิจิตสิกขา และอธิปัญญาสิกขา เรียกสั้น ๆ ว่าศีล สมาธิ ปัญญา ทั้ง ๓ ส่วนนี้ต้องอาศัยการปฏิบัติเป็นส่วนสำคัญ นอกเหนือจากการสดับฟัง การอ่าน และการคิด
       พึงสังเกตว่าการปฏิบัติที่พระพุทธองค์ทรงเน้นดังปรากฏในพุทธพจน์ต้นบทความก็คือการปฏิบัติที่เรียกว่าธรรมานุธรรมปฏิบัติ คำนี้มักแปลกันว่า ปฏิบัติธรรมโดยสมควรแก่ธรรม หรือปฏิบัติธรรมน้อยคล้อยแก่ธรรมใหญ่ พระธรรมปิฎกให้อธิบายเพิ่มเติมว่าหมายถึง"ปฏิบัติธรรมถูกหลัก คือทำให้ข้อปฏิบัติย่อยเข้ากันได้ สอดคล้องกันและส่งผลแก่หลักการใหญ่ เป็นไปเพื่อจุดหมายที่ต้องการ" (พุทธธรรม หน้า ๖๘๔) พูดง่าย ๆ คือปฏิบัติตรงตามจุดมุ่งหมาย
       การปฏิบัติให้ตรงตามจุดมุ่งหมายมิใช่เรื่องง่าย พระพุทธองค์เคยตรัสกับพระสารีบุตรว่า ผู้ที่ยินดีในธรรมานุธรรมปฏิบัติ นับว่าหาได้ยาก แม้ว่าในที่นี้พระองค์จะทรงหมายถึงผู้ปฏิบัติเพื่ออรหัตผล แต่ในระดับโลกียธรรมธรรมานุธรรมปฏิบัติก็ยังเป็นเรื่องยากอยู่ดี เพราะการปฏิบัติธรรมนั้น นอกจากจะต้องรู้ข้อธรรมแล้ว ยังต้องรู้จุดมุ่งหมายของธรรมข้อนั้น ๆ ด้วย จึงจะปฏิบัติได้อย่างถูกต้อง แต่นักปฏิบัติเป็นอันมาก แม้จะรู้ข้อธรรมแต่ไม่เข้าใจจุดมุ่งหมาย ดังนั้นเราจึงเห็นคนถือศีลจำนวนไม่น้อย เกิดความหลงตัวหรือยกตนข่มทานว่าสมาทานศีลมากกว่าหรือเคร่งกว่าคนอื่น ทั้ง ๆ ที่ศีลนั้นมีจุดหมายเพื่อการลดละและขัดเกลาตนเอง น้อมจิตสู่ความสงบสำหรับเป็นฐานสู่สมาธิและปัญญา ในทำนองเดียวกันหลายคนถือสันโดษแล้วก็เลยเฉื่อยชา ไม่เอางานเอาการทั้ง ๆ ที่สันโดษนั้นพระองค์ทรงสอนเพื่อผู้คนจะได้เอากำลังและเวลาที่เคยปรนเปรอตน ไปใช้ในการสร้างสรรค์ความดีงามทั้งสำหรับตนและส่วนรวม อีกตัวอย่างคือสุขและสัปปายะ จุดมุ่งหมายของทั้ง ๒ ประการ เพื่อเอื้อให้การปฏิบัติเป็นไปด้วยดี แต่คนเป็นอันมาก เมื่อได้รับความสุขและอยู่ในที่สบาย(สัปปายะ) ก็พอใจเพียงเท่านั้น หยุดนิ่ง ไม่สนใจที่จะเพียรพยายามพัฒนาตน
       ตัวอย่างที่ยกมาข้างต้นก็เพื่อจะชี้ว่า นอกจากจะให้ความสำคัญแก่การปฏิบัติในฐานะที่เป็นขั้นตอนหนึ่งของกระบวนการ เรียนรู้แล้ว การเข้าใจจุดมุ่งหมายของการปฏิบัติแต่ละอย่างก็เป็นเรื่องที่มองข้ามไม่ได้ ด้วยเหตุนี้กัลยาณมิตรหรือครูบาอาจารย์ จึงไม่เพียงแต่จะต้องเป็นผู้ที่สามารถชี้แนะสิ่งดีงาม(ธรรม)แก่ศิษย์แล้ว ยังจะต้องเข้าใจกระจ่างชัดในจุดมุ่งหมาย(อรรถ)ของสิ่งเหล่านั้นด้วย พร้อมกันนั้นก็สามารถช่วยให้ศิษย์รู้จักคิด สามารถเข้าใจเนื้อหาสาระของสิ่งที่ตนสอน จับหลักจับประเด็นได้ พร้อมกับเข้าใจจุดมุ่งหมายของหลักหรือสาระเหล่านั้นได้ด้วย (พระพรหมคุณาภรณ์เรียกวิธีคิดแบบนี้ว่า วิธีคิดแบบอรรถธรรมสัมพันธ์) เมื่อเข้าใจจุดมุ่งหมายแล้ว ก็สามารถประยุกต์สิ่งที่ได้เรียนรู้มาให้เกิดผลได้ในทุกสถานการณ์ หรือสามารถบูรณาการสิ่งเหล่านั้นให้เป็นอันหนึ่งอันเดียวกับชีวิตประจำวัน ได้ คนเป็นอันมากไม่สามารถเอาความรู้มาใช้ในประโยชน์ในชีวิตประจำวันได้ สาเหตุสำคัญก็เพราะไม่เข้าใจจุดมุ่งหมายของความรู้เหล่านั้น ประวัติศาสตร์ ปรัชญา หรือแม้แต่ศาสนา จึงเป็นเพียงแค่ความรู้ในตำราที่ใช้ประโยชน์เฉพาะเวลาสอบหรือโต้เถียงกัน เท่านั้น ในทำนองเดียวกันวิทยาศาสตร์ก็กลายเป็นเรื่องของเทคโนโลยี แต่มิได้ช่วยให้คนรู้จักคิดอย่างเป็นเหตุเป็นผลเลย
        ผู้ที่สนใจการปฏิบัติในฐานะที่เป็นกระบวนการเรียน รู้ ขอแนะให้ดูตัวอย่างที่เป็นรูปธรรมจากบทความเรื่อง"ปลูกผักสร้างคนที่ โรงเรียนวัดวังสวัสดี"ใน สานปฏิรูป ฉบับที่ ๑๔ เดือนเมษายน ๒๕๔๒ บทความนี้เป็นเรื่องของโรงเรียนแห่งหนึ่งในจังหวัดนครสวรรค์ ซึ่งส่งเสริมการเรียนรู้ของเด็กโดยใช้การปลูกผักเป็นสื่อหรืออุบาย เด็กจะเรียนรู้คณิตศาสตร์ ศีลธรรม นิเวศวิทยา วิชาธุรกิจและการจัดการ รวมทั้งคุณค่าของการร่วมมือกัน จากการที่ได้ร่วมกันปลูกผัก ในด้านหนึ่งนี้คือการฝึกให้เด็กเกิดการเรียนรู้โดยการลงมือปฏิบัติและใช้ ความจริงเป็นตัวตั้ง (แทนที่จะเอาวิชาเป็นตัวตั้ง) อีกด้านหนึ่งนี้เป็นตัวอย่างของการบูรณาการความรู้และวิชาการทั้งหลายให้มา ผสานกันโดยมีแปลงผักเป็นจุดเชื่อมต่อ แต่แปลงผักจะนำผู้เรียนไปสู่โลกแห่งวิชาความรู้สาขาต่าง ๆ ได้ก็ต่อเมื่อครูหรือผู้แนะนำนั้นรู้ชัดในอรรถหรือจุดมุ่งหมายของกิจกรรม ต่าง ๆ ที่แนะให้เด็กทำ หาไม่แปลงผักก็มีความหมายเพียงแค่อาหารกลางวันราคาถูกหรือคะแนนเสริม ประสบการณ์เท่านั้น
       ควรกล่าวย้ำด้วยว่า การปฏิบัติที่จะเอื้อต่อการเรียนรู้อย่างแท้จริงนั้น ต้องไม่จำกัดอยู่เพียงแค่การทำ"การบ้าน"หรือการทำแบบฝึกหัดในหนังสือเท่านั้น หากยังหมายถึงการพาตนออกจากห้องเรียนสู่โลกกว้าง ได้มีปฏิสัมพันธ์กับผู้คนและสรรพสิ่งท่ามกลางสังคม เพื่อรู้จักชีวิตและความเป็นจริง
       การรับรู้ การคิด และการปฏิบัตินี้ ในที่สุดก็จะเชื่อมกันเป็นวัฎจักร เพราะเมื่อปฏิบัติอย่างถูกต้อง นอกจากจะช่วยให้รู้จักคิดได้ดีขึ้น และเกิดความรู้ใหม่แล้ว ยังทำให้เกิดทัศนคติใหม่ เกิดความใฝ่รู้ มองสิ่งต่าง ๆ ว่าเอื้อให้เกิดปัญญาได้ทั้งนั้น อีกทั้งยังอาจเกิดทัศนคติที่ดีต่อผู้อื่นมากขึ้น เช่นเห็นว่าการร่วมมือกันจะทำให้เกิดการเรียนรู้ได้มากขึ้น ทัศนคติเหล่านี้ย่อมเปิดใจให้รับรู้สิ่งต่าง ๆได้มากขึ้น ละเอียดลออถี่ถ้วนขึ้น เรียกว่าเปิดใจกว้างและเป็นกลางได้มากขึ้น เป็นการเพิ่มสมรรถนะในการใช้อินทรีย์ให้เกิดประโยชน์ การรับรู้เช่นนี้ย่อมส่งผลให้เกิดการคิดและการปฏิบัติที่เกื้อกูลเป็นกุศลมากขึ้น เอื้อให้เกิดความเจริญแห่งปัญญา และนำไปสู่ความงอกงามแห่งชีวิตและสังคมในที่สุด
       นอกจากการสัมพันธ์เชื่อมโยงจนครบวงจรแล้ว ในทางพุทธศาสนายังเห็นว่า ทั้งการรับรู้ การคิด และการปฏิบัติ ในตัวมันเองก็เป็นบ่อเกิดแห่งปัญญาได้ด้วยโดยที่ไม่ต้องรอให้เชื่อมโยงจนครบ กระบวนการเสียก่อน ดังเรียกปัญญาที่เกิดจากการรับรู้สดับฟังว่าสุตมยปัญญา เรียกปัญญาที่เกิดจากการคิดว่าจินตามยปัญญา และเรียกปัญญาที่เกิดจากการปฏิบัติว่าภาวนามยปัญญา อย่างไรก็ตามกล่าวโดยรวมแล้วความสัมพันธ์ระหว่างการรับรู้ การคิด และการปฏิบัติก็ยังเป็นสิ่งสำคัญต่อการเรียนรู้ แม้แต่ปัญญา ๓ ประเภทที่กล่าวมา เมื่อพิจารณาอย่างถึงที่สุด ก็มิได้อาศัยการรับรู้ การคิด และการปฏิบัติอย่างใดอย่างหนึ่งล้วน ๆ หากยังต้องมีองค์ประกอบอีก ๒ อย่างเป็นทุนเดิมหรือปัจจัยหนุน เพียงแต่ไม่เด่นเท่านั้น                                                                                 *******

กิ่งธรรมจาก http://www.visalo.org

เจียดส่วนเกินให้ผู้อื่นบ้าง เพื่อช่วยให้โลกอยู่เย็น

เจียดส่วนเกินให้ผู้อื่นบ้าง เพื่อช่วยให้โลกอยู่เย็น

โดยพุทธทาสภิกขุ

โอวาทแสดงแก่ครู ผู้เข้าอบรมกิจการอนุกาชาด ที่พักแรมอยู่ที่ค่ายธรรมบุตร

       ได้ทราบว่า ทางราชการมีการอบรมความรู้ เกี่ยวกับกิจการอนุกาชาดอยู่บ่อย ๆ, ที่นี่ก็เคยมีเมื่อก่อนนี้ ; ก็เลยอยากจะพูดถึง เรื่องที่มันเกี่ยวข้องกันอยู่บางประการกับศาสนา โดยเฉพาะพุทธศาสนา ถือว่า การเอาใจใส่ผู้อื่น ช่วยบำบัดความทุกข์ร้อนของผู้อื่น ตามที่จะทำได้นั้น ก็เป็นหลักธรรมะในพุทธศาสนาข้อหนึ่ง ด้วยเหมือนกัน. หลักธรรมะนั้นมีมาก แต่ละข้อก็เพ่งเล็งไปยังการทำลายความเห็นแก่ตัว, การช่วยเหลือผู้อื่นนี้ ก็เป็นเรื่องช่วยทำลายความเห็นแก่ตัว จึงนับว่า เป็นข้อหนึ่งบรรดาธรรมะทั้งหลาย ในพุทธศาสนาและก็ทุกศาสนาด้วย.

          คนเราในโลกนี้มีปัญหามากขึ้น ไม่มีความสงบสุขก็เพราะว่า ความเห็นแก่ตัวมันมากขึ้น. โดยเฉพาะสมัยที่โลกนี้ เขามีความเจริญทางวัตถุ คือสิ่งที่ทำให้เกิดเพลิดเพลินทางวัตถุ ทางเนื้อ ทางหนัง ; ทั้งหมดนี้ก็เป็นการช่วยให้เกิดความเห็นแก่ตัวยิ่งขึ้นทั้งนั้น มันจึงมีปัญหามาก ในเรื่องที่มนุษย์มีความเห็นแก่ตัวมากขึ้น โดยตรงบ้าง โดยอ้อมบ้าง.

          ทีนี้ กิจการที่เป็นกุศล ก็คือกิจการที่ช่วยบรรเทาภัย ที่เกิดมาจากความเห็นแก่ตัวของมนุษย์. ที่เรียกว่า กิเลสนั้น หมายความว่าเห็นแก่ตัวทั้งนั้น. กิเลสมีหลายชื่อ หลายสิบชนิด แจกออกไปก็มีหลายสิบชื่อ. แต่ใจความสำคัญมันอยู่ที่ความเห็นแก่ตัว, แล้วจึงทำอย่างนั้น, ทำอย่างนั้น, ทำอย่างนั้น, ซึ่งเป็นเรื่องเบียดเบียนตนเอง เบียดเบียนผู้อื่น. เพราะฉะนั้น เราจึงมองไปยังสิ่งที่จะช่วยแก้ไขความทุกข์ ความลำบาก ตามที่จะทำได้.

          นี้มีความจริงอะไรอันหนึ่ง ซึ่งซ่อนเร้นอยู่ คือข้อที่ว่า คนมีความอยาก มีความต้องการอะไรมากเกินไป จนไม่มีอะไรเหลือสำหรับผู้อื่น กล่าวคือ ไม่มีเวลาส่วนเกิน. ไม่มีทรัพย์สมบัติส่วนเกิน, หรือไม่มีกำลังส่วนเกิน ที่จะเอาไปช่วยผู้อื่นเพราะเห็นแก่ตัวมากเกินไป ; นี่ไม่ใช่ความจริง, ที่จริงนั้นทุกคนมีอะไรเหลือสำหรับจะเจียดออกมาเป็นส่วนเกิน สำหรับช่วยผู้อื่นได้ทั้งนั้น ; เว้นไว้แต่เราเองไม่รู้สึก, แล้วเราก็ไม่ทำ. เพราะฉะนั้นกิจการอย่างสภากาชาด อย่างอนุกาชาด อะไรเหล่านี้ มันเป็นเรื่องที่เรียกว่ารวมอยู่ในข้อนี้ ที่เรียกว่า เจียดเอาส่วนเกินมาให้ได้ แล้วก็ช่วยผู้อื่นด้วยส่วนเกินอันนั้น. นั่นเป็นการทำลายความเห็นแก่ตัว และทำลายกิเลสทั้งโดยตรง โดยอ้อม ; มีหลาย ๆ อย่าง.

          ถ้าเรามองให้ดี เราจะเห็นว่า โลกเวลานี้ กำลังไม่มีความผาสุก มันร้อนเป็นไฟยิ่งขึ้น ก็เพราะว่า คนทั้งหมด หรือว่าแทบจะทั้งหมด มุ่งหมายจะกอบโกย เอาส่วนเกิน โดยไม่รู้ว่าเป็นส่วนเกิน. ที่เราต้องการมาก ๆ นั้น มันเป็นเรื่องที่ไม่จำเป็นก็ได้ ; นี่ควรจะถือว่าเป็นส่วนเกิน. แต่เราก็ยังถือว่า มันจำเป็น ก็เลยไม่เกิน, เห็นว่าไม่เกิน จะเอาให้ได้. หรือเห็นว่า มันยังจำเป็นอยู่.

          ถ้าคนเราอยู่กันอย่างพอดี ๆ อะไร ๆ มันก็จะเหลือใช้มาก ; เดี๋ยวนี้มันต้องการ จนเกิน หรือว่า ไม่มีความพอ ก็เลยไม่มีอะไรเหลือ สำหรับที่จะช่วยเหลือกันโดยบริสุทธิ์ใจ ; เว้นเสียแต่มันเป็นการลงทุน. บางคนเขาคุยว่า สละออกไปมากอย่างนั้น อย่างนี้ ที่แท้เป็นการลงทุน ; อย่างนี้มันไม่บริสุทธิ์ ไม่ใช่กิจการของกาชาด หรือของอนุกาชาด เป็นต้น ซึ่งเป็นกิจการที่ "ให้" หรือ "ช่วย" หรือ "สงเคราะห์" โดยบริสุทธิ์, ไม่หวังอะไรตอบแทน, และไม่หวังแม้แต่ว่า จะเอาบุญด้วยซ้ำไป. เพราะว่าคำว่า "ทำ" นี้เป็นการกระทำเพื่อเอาบุญ. อย่างนี้ก็ไม่มีอยู่ในหลักเกณฑ์ของอนุกาชาด.

          นี้ขอให้คิดดูว่า การที่ไม่ทำอย่างนี้อยู่ นั่นแหละมันแสดงถึงการกระทำที่บริสุทธิ์มาก เมื่อเสียสละ ก็เสียสละกันจริง ๆ ; แม้เราจะยากจน ก็ยังมีทางที่จะเจียดให้เป็นส่วนเกิน ออกไปช่วยผู้อื่นได้. เพราะฉะนั้น อย่าได้ทำให้มันกลายไปเป็นเรื่องที่จำเป็นจะต้องทำ หรือรับจ้างทำ หรือถูกบังคับให้ทำ. เราพยายามที่จะจัดให้มันเป็นการบำเพ็ญบุญกุศลไว้เรื่อยไป. กิจการกาชาด อนุกาชาดหรืออะไรทำนองที่คล้าย ๆ กันนี้ ให้เอามาฝากไว้ในกิจการของโพธิสัตว์ในพระพุทธศาสนา.

          ที่เรียกว่าโพธิสัตว์นั้น คือผู้ที่ลืมตัวเองเสียหมด, แล้วก็ เอาเวลา ความคิด ความนึก เอากำลังอะไรไปช่วยผู้อื่นหมด ; นี่ก็เรียกว่า อุดมคติของโพธิสัตว์. กิจการของกาชาด อนุกาชาด นี้ควรจะเป็นอย่างนั้น, แล้วความมุ่งหมายอันแท้จริงก็เป็นอย่างนั้น. แต่ที่มันกลายมาเป็นเรื่องการเมือง เป็นเรื่องอะไรผูกพันกันบ้าง นี้เป็นเรื่องที่ไม่ตรงต่ออุดมคติ.

          ขอให้ถือว่า เป็นการมีบุญ ได้บุญ ถ้าว่าแต่ละคนนี้ มีหน้าที่การงาน มีอาชีพอย่างอื่นอยู่แล้ว แล้วมาได้รับหน้าที่ในเรื่องกาชาด อนุกาชาด อะไรในทำนองนี้อีกเป็นพิเศษ ไม่มีอาชีพ ; ทำเพื่อให้เป็นบุญ เป็นกุศล. การช่วยผู้อื่นนั้น ผู้อื่นก็ได้รับประโยชน์ : แต่ถ้ามองย้อนมาในตัวเรา เราก็ได้บุญจริงเป็นบุญที่กำจัดกิเลส คือล้างบาปได้จริง.

          คำว่า "บุญ" นั้น มีหลายความหมาย บางความหมายก็งมงายมาก แต่คำว่า "บุญที่แท้จริง" มีความหมายเป็นการล้างบาป ตรงกันข้ามกับบาป คือล้างบาป. ในกรณีอย่างนี้ บาปคือความเห็นแก่ตัว บุญแบบนี้ก็ล้างบาป หรือล้างความเห็นแก่ตัว ; จึงถือเอาการกระทำนี้ เป็นการทำบุญโดยบริสุทธิ์ใจ แล้วผลก็ไปได้แก่ผู้อื่นอีกมากมาย, แล้วก็เป็นการช่วยประเทศชาติ ช่วยสังคมอะไร อยู่ในตัวเสร็จ. ถ้าข้อความอย่างที่กล่าวนี่ ไม่มีอยู่ในหลักสูตร หรือกฎเกณฑ์ที่เขาวางไว้สำหรับอนุกาชาด อาตมาก็ขอฝากผนวกให้ไป ; สำหรับท่านทั้งหลายจะได้เอาไปเป็นเครื่องช่วยให้เกิดความสะดวก ความง่ายดาย ความสมัครใจ หรือความพอใจ ในการที่จะบำเพ็ญหน้าที่อันนี้.

          ความจริงใคร ๆ ก็รู้อยู่แล้วว่า สิ่งที่ง่ายที่สุดนั้น คือสิ่งที่เราอยากจะทำ. ถ้าเราพอใจจะทำ รักจะทำ มันก็ไม่เหลือวิสัย ไม่ยาก ไม่ลำบาก. แต่ถ้าเราไม่พอใจ ไม่อยากจะทำแล้ว มันยากแสนจะยาก หรือมันยิ่งจะยาก ; เพราะมันไม่อยากจะทำ ไม่มีอุดมคติอะไร ที่จะผลักดันให้เราอยากจะทำ. สำหรับกิจการอันนี้ ก็ไม่ต้องพูดให้เป็นเรื่องโฆษณาชวนเชื่ออะไรกันอีก ว่ามันเป็นเรื่องบุญเรื่องกุศล โดยบริสุทธิ์ ; เป็นอุดมคติของโพธิสัตว์ ซึ่งมีมาแล้วตั้งแต่ครั้งพุทธกาล, ก่อนพุทธกาลก็มี ไปอ่านดูก็มีเรื่องราวอย่างนี้.

          ในสมัยพระเจ้าอโศก ก็มีการช่วย แม้แต่สัตว์ ให้มีสถานที่ปฐมพยาบาลหรือโรงพยาบาลสำหรับสัตว์ โดยตรงขึ้นประจำหมู่บ้าน. ถ้าสัตว์เจ็บป่วยอะไรขึ้นมาจะได้ช่วยกันง่าย ๆ , ใช้โรงพยาบาลสัตว์นี้ช่วยสัตว์ที่เพ่นพ่านอยู่ตามถนนหนทาง ตามที่ต่าง ๆ. นี่ความคิดไปไกลมากในเรื่องการช่วยเหลือ และอุดมคติอันนี้ก็ไม่มีใครพิสูจน์ได้ว่า มันเหลวไหลไร้สาระอะไร ; แต่ก็ไม่ค่อยมีใครจะทำ. คิดดูเถิดไม่ค่อยมีใครจะทำ ทั้ง ๆ ที่ใคร ๆ ก็ไม่อาจจะค้านได้ว่ามันไม่ดี แต่ก็ไม่ค่อยจะมีใครทำ ; เว้นไว้แต่ผู้ที่มองเห็นประโยชน์, เป็นผู้มีจิตใจที่เป็นจิตใจสูงกว่าธรรมดาหน่อย คือไม่เห็นแก่ตัวเองฝ่ายเดียว, เห็นแก่ผู้อื่นด้วย. ถ้าเป็นเอามาก ก็เห็นแก่ผู้อื่นยิ่งกว่าตัว. ถ้ามากกว่านั้นอีก ก็เห็นแก่ผู้อื่นหมด ไม่เห็นแก่ตัวเลย.

          บุคคลในประวัติศาสตร์ก็ยังเคยมี ที่สำแดงความไม่เห็นแก่ตัวไว้มาก. พระศาสดาของทุกศาสนา เขาจะสอนอย่างนั้น : ให้เห็นแก่ผู้อื่น ยิ่งกว่าเห็นแก่ตัว. หรือว่า "รับใช้ผู้อื่น ทำประโยชน์ผู้อื่นนั้น คือรับใช้พระเจ้า" รับใช้พระเป็นเจ้าหรือสิ่งสูงสุดก็ได้. ถ้ารับใช้ตัวเอง ก็รับใช้กิเลส รับใช้พญามาร. ผู้ที่รับใช้ผู้อื่นก็หมายความว่าอุทิศอะไรสักอย่าง เพื่อเป็นความสุขของผู้อื่น ก็เรียกว่า รับใช้พระเป็นเจ้าคือสูงสุดหรือบริสุทธิ์. รับใช้ตัวเองก็คือ เห็นแก่ปากแก่ท้อง เห็นแก่ความสนุกสนานอะไรของตัวเอง, มันกลายเป็นรับใช้กิเลส รับใช้พญามาร.

          ทีนี้ เพื่อมิให้เป็นอย่างนี้มาก ก็เลยมีกิจการกุศลต่าง ๆ เกิดขึ้นในรูปนั้นรูปนี้. ทีนี้เราเป็นพุทธบริษัท ควรจะมีกิจการเหล่านี้เป็นของเราเอง ; ช่วยกันพยายาม ช่วยกันกระทำให้เป็นของเราเอง คือเป็นของคนไทย ที่เป็นพุทธบริษัท. อย่าให้มันกลายเป็นว่า ไปคอยทำตามพวกอื่น พวกฝรั่ง หรือพวกอะไรก็ตาม อย่าให้เป็นอย่างตามหลังเขา ในเรื่องอย่างนี้ ; มันไม่จริงใจ.

          เรื่องช่วยผู้อื่นนี้มันเป็นอุดมคติของคนเราทางฝ่ายตะวันออก นี้ ที่เต็มไปด้วยศาสนาต่าง ๆ ที่สอนแต่เรื่องอย่างนี้อยู่แล้ว, โดยเฉพาะเราก็เป็นคนไทย หรือว่าคนบนผืนแผ่นดินนี้ ที่มีวัฒนธรรมตั้งรกรากอยู่บน พุทธศาสนา ซึ่งเป็นศาสนาที่สอนให้เห็นแก่ผู้อื่น. นั่นแหละได้มาเป็นรกรากของวัฒนธรรมไทย จนคนไทยอยู่ด้วยวัฒนธรรมอันนี้มาหลายร้อยปี หลายพันปี หรือพันกว่าปี, จนเกิดเป็นนิสัยของคนไทย : ที่มีความเมตตาอารี เอื้อเฟื้อ เผื่อแผ่ อยู่ในนิสัย จนกระทั่วปรากฏออกมาเป็นความยิ้มแย้มแจ่มใสแก่คนทุกคน.

          ถ้ายังไม่เคยคิด ก็ขอให้คิด ให้เข้าใจเสีย ว่าทำไมเราจึงมีลักษณะของเราอย่างนี้. เพราะฉะนั้นให้ถือว่า เรื่องช่วยเหลือผู้อื่น เห็นแก่ผู้อื่นนี้ ไม่ใช่เรื่องใหม่สำหรับเราเลย, ไม่ใช่เรื่องที่เราเพิ่งไปตามก้นคนอื่น ที่เป็นสากล เป็นอะไรบ้าง. คนไทยเป็นเจ้าของวัฒนธรรมอย่างนี้มานมนานแล้ว อยู่ในสายเลือด ; เว้นไว้แต่จะเพิ่งเปลี่ยนแปลงไปเสีย เพราะว่าไปตามก้นคนอื่น ก็เลยเปลี่ยนแปลงไปเสีย.

          ถ้า คนไทยเป็นตัวเองอยู่เรื่อยไป ก็จะมีลักษณะอย่างนี้ คือมีการช่วยเหลือ เอื้อเฟื้อ เผื่อแผ่. คนที่เคยไปเมืองนอกเมืองนามามาก ๆ เขายืนยันข้อนี้ว่าการที่จะเสนอตัวช่วยเหลือผู้อื่นอยู่โดยนิสัย เช่นนี้ มีมากในประเทศไทย, ในประเทศอื่นนั้นหายาก. อาตมาก็ไม่เคยไปทั่วโลก ; แต่ได้ทราบว่า มันเป็นอย่างนั้น ซึ่งพอจะเชื่อได้ว่า มีไม่กี่ประเทศ หรือกี่ชาติ กี่พวกนัก ที่มีนิสัยในการช่วยเหลือผู้อื่นติดอยู่ในวัฒนธรรมอันลึก. นี่ไปศึกษาเอาเอง ก็แล้วกัน ว่า วัฒนธรรมของคนไทยนี้เป็นอย่างไร ? ต้อนรับอย่างไร ? โอภาปราศรัยอย่างไร ? แบ่งกันกินอย่างไร ? เป็นเรื่องพิเศษ น่าสนใจ. เขามาพบแล้วเขาสนใจ ; ส่วนเราเป็นเจ้าของบ้าน แล้วไม่ค่อยจะรู้สึกตัว ขอให้นึกคิดกันเสียใหม่.

          คนแก่ ๆ รุ่นที่ได้ตายไปแล้ว เหลืออยู่ไม่กี่คนแล้วนี้ คนพวกนี้เขามีวัฒนธรรม, เรียกว่าวัฒนธรรมก็แล้วกัน. เขาเห็นแก่ผู้อื่น จนเป็นวัฒนธรรมปลีกย่อย ๆ ขึ้นมา สำหรับรองรับวัฒนธรรมนั้น ๆ : เช่นพอเขาจะปลูกอะไรลงไปในดิน เอาเมล็ดอะไรปลูกลงไปในดิน, แม้แต่จะปลูกข้าว เขาจะพูดเมื่อเอาเมล็ดพืชหย่อนลงไปในดินนั้นว่า "นกกินเป็นบุญ คนกินเป็นทาน" แล้วจึงกลบดิน, เอามือตบ ๆ ดินกลบเมล็ดพืชนั้นว่า "นกกินเป็นบุญ คนกินเป็นทาน". นี่ก็ไม่ใช่เล็กน้อย, ขอให้จำเอาไว้ด้วย, เคยทำหรือเปล่า ? ถ้าไม่เคยทำ ก็ทำเสียบ้าง.

          แม้จะเอาเมล็ดข้าวฝังลงไปในดิน ก็ว่าอย่างนี้ ถ้ามันมากนักว่าไม่ไหว ก็ไม่ต้องว่าทุกคราว, อย่างน้อยก็ว่าตอนคราวแรก. แต่ถ้าเป็นเรื่องตามธรรมดาสามัญ เมื่อจะปลูกอะไรข้างรั้วข้างบ้าน ก็จะว่าอย่างนี้ทุกหลุมไปเลย ; เพราะว่าอาตมาเองก็ได้รับ การสั่งสอนให้ทำอย่างนั้น ยืนยันได้อย่างนี้. ปลูกขึ้นมาเป็นลูกแล้ว นกกินก็ไม่โกรธ ไม่เอาปืนมายิงนก, ถ้าคนเขาขโมยก็เรียกว่า ให้ทานไปเลย ไม่ไปจับมาส่งตำรวจ. มันมีเจตนาอย่างนี้ ; แล้วมันก็ค่อยหายไป ๆ.

          เดี๋ยวนี้ก็ไม่ว่าอย่างนี้ ; นกกินก็ยิงเอามาแกงเสีย, ขโมยมาเอาก็จับไปส่งตำรวจ ; มันเปลี่ยนแปลงไปตรงกันข้าม. เพราะฉะนั้นนิสัยก็ต้องเปลี่ยนแปลงไปเป็นธรรมดา. นี่ยังมีอื่น ๆ อีกมาก ที่เอามาพูดให้ฟังนี้ เพื่อให้เห็นว่า วัฒนธรรมไทยที่มีรากฐานอยู่บนพุทธศาสนานั้นเป็นอย่างไร ? มันเป็นอุดมคติสูงสุด, และเป็นสปิริต, เป็นเจตนารมณ์อะไรของกาชาด ของอนุกาชาดอยู่ร้อยเปอร์เซ็นต์ในตัวของวัฒนธรรมนั้น ๆ. เพราะฉะนั้น การที่มาฟื้นฟูเรื่องนี้ขึ้นมา, เอาเรื่องนั้นเรื่องนี้มาประกอบกันขึ้นอีก ก็นับว่าเป็นโชคดีของมนุษย์, แล้วก็จะเป็นผู้ที่ช่วยโลกนี้ ให้มันเยือกเย็นได้. แม้ว่าจะเป็นส่วนหนึ่งของคนในโลก ไม่เป็นไปทั้งหมด ก็ยังมีส่วนที่จะช่วยโลกให้เยือกเย็นได้.

          อย่าคิดว่าคนอื่นเขาไม่ทำกัน ; แล้วเราก็จะเสียเปรียบ. เพราะว่าเราไม่ได้ต้องการแค่เรื่องเงิน เรื่องของ อะไรอย่างเดียว, เราต้องการจิตใจที่สูง ที่ดี ที่บริสุทธิ์ ที่สะอาด สว่าง สงบ ด้วย ; เพราะฉะนั้นเราจึงไม่เดือดร้อน ในสิ่งที่คนอื่นเขาเดือดร้อนกัน. อย่าเห็นว่าเรื่องอย่างนี้เป็นเรื่องโง่เง่า เรื่อง "นกกินเป็นบุญ คนกินเป็นทาน" นี้ ไม่ใช่เรื่องโง่เง่า เป็นเรื่องที่จะทำมนุษย์ให้เป็นมนุษย์ให้ผิดแผกแตกต่างไปจากสัตว์.

          ที่ประเทศอินเดีย เมื่อสิบกว่าปีมาแล้ว, อาตมาเคยไป ก็ยังได้เห็นอย่างนี้ ซึ่งเข้าใจว่าเป็นต้นตอของวัฒนธรรมอื่น ๆ หรือเป็นวัฒนธรรมไทย คือว่า เห็นลิงกินข้าวอยู่ในนาอยู่ แข่งกันกับเจ้าของนา ที่กำลังเกี่ยวข้าว ใครเคยเห็นที่ไหนบ้างในประเทศไทย. คนก็เกี่ยวเอา เกี่ยวเอา, ลิงก็กินข้าว แข่งกันอยู่กับเจ้าของนาที่กำลังเกี่ยวข้าวอยู่. นั่นแหละมันมีความหมายอยู่ที่ว่า "นกกินเป็นบุญ คนกินเป็นทาน" ; เพราะ มีจิตใจเมตตา กรุณา จนคนอื่นเห็นว่า มันโง่ มันบ้า หรือว่ามันงมงาย. แต่นี่คือ วัฒนธรรมโบราณที่ประเสริฐ, เขาต้องการจิตใจที่เป็นอย่างนั้น. เขาก็ลงทุนด้วยข้าว ที่ให้มันกินนั่นแหละ ; ให้ลิงมันกินเข้าไปได้เท่าไรก็เรียกว่าเหมือนกับจำนวนเท่าที่เรามีจิตใจ อย่างนั้น เอามาใส่ในจิตใจของเรา, ซึ่งจะเรียกว่าบุญกุศล หรืออะไรก็ตามที. แต่ก็ไม่ใช่ทุกหนทุกแห่งในอินเดีย อย่างนี้มีที่บ้านนอกเสียด้วย ไม่ใช่ในเขตเมืองที่เจริญ ยังมีอะไรอย่างนี้อยู่มาก.

          พุทธศาสนา หรือ วัฒนธรรมอื่น ๆ ก็มาจากอินเดียมาก เข้ามาอยู่ในคนไทยเรา มีการช่วยเหลือเพื่อนมนุษย์. เพราะฉะนั้น ขอให้ทุกคนที่จะปฏิบัติหน้าที่กาชาด หรือ อนุกาชาด ก็ตาม จงมองเห็นเจตนารมณ์ หรือกิจกรรมอันนี้ ว่ามันเพื่อช่วยเพื่อนมนุษย์โดยบริสุทธิ์ใจ. เจียดสิ่งต่าง ๆ ที่เรามีอยู่ให้เป็นส่วนเกินออกมาให้ได้. อย่าพูดว่า ไม่มีเวลา อย่าพูดว่าไม่มีเงิน อย่าพูดว่าไม่มีแรง, ต้องเจียดออกมาให้ได้ เพื่อจะช่วยผู้อื่นด้วยความสมัครใจ ไม่มีใครบังคับ ; แล้วก็สอนลูกเด็ก ๆ ด้วย : ให้เขารู้จักเจียดของ ที่เขาคิดว่า เขามีไม่ใคร่พอนั่นแหละเจียดออกมาให้ได้ เจียดออกมาให้ผู้อื่นบ้าง.

          เช่นว่าเด็ก ๆ เขามีสตางค์ของเรา สำหรับเอามาใช้ซื้ออาหารกินในโรงเรียน กินอะไรกลางวันที่ไหนก็ตาม ซึ่งเขามีเพียงวันละ ๕๐ สตางค์ มันก็ไม่ค่อยจะพออยู่แล้ว แม้กระนั้นเราก็ควรจะสอนให้เขาเกิดความคิดว่า ควรจะเจียดออกมา ให้มันเป็นส่วนเกินให้จนได้ แม้สัก ๕ สตางค์ก็ยังดี เอา ๕ สตางค์นี้ให้เป็นส่วนเกินสำหรับเรา แล้วก็เอาไปช่วยผู้อื่น ให้โรงเรียนก็ได้ ให้ใครก็ได้ ; นี้จะเป็นการ อบรมให้มีศีลธรรมดี มีความเห็นแก่ผู้อื่น.

          เดี๋ยวนี้เราสอนกันแต่ปาก แล้วเด็ก ๆ ก็จดไว้ในสมุด ปิดสมุดแล้ว มันก็อยู่ในสมุด มันก็ไม่เกิดการเปลี่ยนแปลงในจิตใจ. เราต้องให้เขาทำลงไปจริง ๆ ต้องรู้จักส่วนเกิน. ให้รู้ว่าเวลาของเขาต้องทำให้มี, เจียดออกมาได้ ๑๕ นาที ๒๐ นาที สำหรับช่วยผู้อื่นโดยเฉพาะ ; จะพูดว่าไม่มีเวลาไม่ได้ จะพูดว่าไม่มีแรงก็ไม่ได้ จะพูดว่าไม่มีเงินก็ไม่ได้ ได้อะไรมาบาทหนึ่ง ก็เจียดออกไป หนึ่งสตางค์ก็ได้ สองสตางค์ก็ได้ สามสตางค์ก็ได้ เอาไปให้เป็นประโยชน์แก่ผู้อื่น. ถ้าทำกันอย่างนี้คนก็จะมีนิสัยเห็นแก่ผู้อื่น ช่วยเหลือผู้อื่น ตรงตามเจตนารมณ์ของกิจการกาชาด หรืออนุกาชาด หรืออะไรอย่างยิ่งเป็นแน่นอน. ฉะนั้นขอให้นึกถึงเรื่องหลักเกณฑ์นี้ ที่ว่า เราต้องเจียดทรัพย์สินที่เป็นส่วนเกิน ช่วยเหลือผู้อื่นให้จนได้.

          เดี๋ยวนี้โลกมันจะฉิบหาย จะวินาศ จะลุกเป็นไฟ ก็เพราะว่า มีแต่ผู้ที่จะกอบโกยเอามาเป็นของตน. กอบโกยเอาส่วนเกินของผู้อื่นที่จะเจียดมาได้นั้น เอามาเป็นของตน โดยใช้วิธีหลอกลวงอะไรต่าง ๆ . ต่างคนต่างทำอย่างนั้น ก็เต็มไปด้วยศัตรู : ก็เป็นศัตรูกันระหว่างชาติ, ระหว่างประเทศ ระหว่างครึ่งโลก ต่อครึ่งโลก ; อย่างนี้เป็นนักกอบโกยส่วนเกินทั้งนั้น. ถ้าไม่มีใครเจียดส่วนเกินให้เป็นประโยชน์แก่ผู้อื่นบ้าง โลกย่อมกำลังจะลุกเป็นไฟยิ่งขึ้น ๆ, ถ้าไม่เปลี่ยนแปลงกันบ้างแล้ว โลกจะต้องลุกเป็นไฟเป็นแน่นอน.

          ขอให้ทุกคน จงมีความยินดี พอใจ เคารพ ในอุดมคติ ของกิจกรรมอนุกาชาด ไม่ว่าจะทำกิจกรรมส่วนไหน แม้จะช่วยเหลือด้วยเงิน ทางวัตถุ ทางร่างกายทางอะไรต่าง ๆ ก็ขอให้ถือว่า มันเป็นการกระทำ ที่เห็นแก่ผู้อื่น, แล้วก็ ละลายความเห็นแก่ตัวลงไปทีละน้อย ๆ, ให้มีความเห็นแก่ผู้อื่นอยู่ด้วยในจิตใจ ความเห็นแก่ตัวนั้นเอาออกไปเสียได้ เท่าไร ก็ยิ่งดี. ถ้าความเห็นแก่ผู้อื่นมีมากขึ้น ความสุขมันก็แผ่ไพศาลทั่วไปหมด ; ก็ไม่ไปไหนเสีย, เราที่อยู่ในโลก ก็พลอยได้รับความสงบเย็นไปกับเขาด้วยเหมือนกัน.

          นี้เป็นเรื่องทางจิต ทางวิญญาณ ขอให้เข้าใจว่าอย่างนั้น : คือเรื่องทางวัตถุ ทางร่างกายนั้น ต้องกินอาหารเป็นเครื่องหล่อเลี้ยง, เรามีเงินซื้ออาหารกิน มีเครื่องนุ่งห่ม มียาแก้โรค ; นี้เป็นเรื่องของร่างกาย เราก็อยู่ด้วยปัจจัยเหล่านั้น. ช่วยผู้อื่น ก็ช่วยเหมือนกัน ; แต่แล้วเราก็ได้อีกอย่างหนึ่ง มาเป็นเรื่องของจิตใจคือความดี หรือบุญ หรือกุศล ที่ทำให้จิตใจมีความทุกข์ไม่เป็น, เกิดมีอะไรขึ้น ก็ร้องไห้ไม่เป็น เพราะเป็นผู้เสียสละอยู่เรื่อย จนเป็นปกติวิสัย. การเสียสละอยู่เรื่อย ทำให้มีความทุกข์ไม่เป็น, มีความทุกข์ได้ยาก เพราะเป็นผู้เสียสละอยู่. นี้เป็นเรื่องทางจิต ทางวิญญาณ จิตใจมันต้องการอย่างนี้.

          ยกตัวอย่างง่าย ๆ เช่นว่า เราถูกขโมยอะไรไปอย่างหนึ่ง ; ถ้าเราเป็นคนมีแต่เรื่องทางวัตถุด้านเดียว เราก็โกรธ เราก็ทุกข์ร้อน ไปหาตำรวจมาจับ. ถ้าจับไม่ได้หรือสมมุติว่าจับไม่ได้ ก็มานั่งร้องไห้อยู่ ; แม้ว่าตำรวจจับได้ มันก็ยังโกรธ ยังเป็นทุกข์อยู่. แต่ถ้า เราเป็นผู้ที่มีนิสัยเสียสละ เป็นผู้บริจาคอะไรอยู่ เราก็จะทำอย่างที่ "คนแต่ก่อน" เขาคิด ; ก็คือให้ทานมันไปเลย ก็ไม่ต้องมานั่งร้องไห้อยู่ ไม่ต้องเศร้าโศกอะไรอยู่.

          นี้เป็นเรื่องทางฝ่ายจิตใจ จะได้รับประโยชน์ในการที่เป็นผู้เห็นแก่ผู้อื่น, หรือเสียสละ ; ไม่ใช่เรื่องจำยอม ที่ต้องให้ทานไปเลย เพราะจำยอม มันต้องเปลี่ยนให้เป็นเรื่องทางจิตใจโดยแท้จริงว่าเราได้เสียสละ, เราได้บริจาค. ความจริง เราได้สละความเห็นแก่ตัว นั้นมันมีค่ามากกว่าค่าของวัตถุ ที่เขาขโมยเอาไป. คนแต่ก่อนเขารู้จักทำทุกอย่าง ให้กลายเป็นบุญไปหมด แม้แต่สิ่งที่ถูกขโมย ฉะนั้นจึงควรจะยุติกันเสียทีว่า การเห็นแก่ผู้อื่นนี้ทำให้จิตใจสูงขึ้น เป็นเรื่องทางวิญญาณ, เป็นเรื่องความสุข ความสงบ ทางจิตใจในเรื่องทางวิญญาณ.

          ทีนี้ ก็มาถึงเรื่องทางวัดนี้ เรียกว่า วัดธารน้ำไหล, สวนโมกขพลาราม, มุ่งหมายส่งเสริมในเรื่องทางจิต ทางวิญญาณ ให้มีความเข้าใจในเรื่องทางจิต ทางวิญญาณ โดยเฉพาะคือความที่ไม่ยึดมั่นถือมั่นอะไร โดยความเป็นตัวกู - ของกู ; แล้วไปเที่ยวดูสิ่งต่าง ๆ ในวัดนี้ให้ทั่ว จะเป็นรูปภาพก็ดี สิ่งของที่จัดขึ้นก็ดี มีความหมายที่จะให้เกิดความรู้ ความเข้าใจ ในเรื่องทำลายความเห็นแก่ตัวทั้งนั้น ซึ่งเป็นเรื่องทางวิญญาณ.

          ที่มานั่งตรงนี้ก็เป็นเรื่องการศึกษาทางวิญญาณได้ ถ้าเรารู้สึกสบายใจ ได้ ; นั่งอยู่ตรงนี้ ก็เป็นเรื่องที่สอนทางวิญญาณ ว่าเรากำลังไม่เห็นแก่ตัว เรากำลังลืมเรื่องตัวกู เรื่องของกูหมด, ความคิดชนิดนั้นกำลังไม่มีอยู่ในจิตใจของเราในเวลานี้. เพราะฉะนั้นเรานั่งที่นี้ ในเวลานี้ เราก็กำลังมีความสบายที่สุด ; ถึงแม้เราไม่ต้องมีอะไรมากิน มายั่วยวนอะไร เราก็สบายที่สุด เพราะเรากำลังว่างจากความยึดมั่น เป็นตัวกู - เป็นของกู.

          แม้แต่เรากำลังนั่งกลางทราย ก็จะรู้สึกสบายดีกว่านั่งบนฟูก เบาะ เมาะหมอน ที่นั่น ที่นี่ ในเมื่อจิตใจมันว่างไปจากความหวงแหน หรือยึดมั่น เป็นตัวกู - ของกู. คนเราจะมีความสุขจะปฏิบัติหน้าที่เพื่อผู้อื่น จะต้องมีความสุข ไม่มีความเบื่อรังเกียจอะไร. นี่ยังจะขอบอกแถมอีกว่า พระพุทธเจ้าท่านประสูติกลางดิน, ตรัสรู้กลางดิน, ปรินิพพานกลางดิน, โดยมากท่านอยู่กลางดิน ; เพราะว่ากุฏิของท่านก็เป็นพื้นดิน. ที่มานั่งกันกลางดินตรงนี้ ก็ควรจะรู้สึกอย่างนี้ แล้วก็ควรจะจดจำไปด้วยว่า มานั่งกลางทรายนี้ ก็คือมานั่งที่อาสนะอย่างเดียวกันกับพระพุทธเจ้า.

          ไปอ่านหนังสือต่าง ๆ ดูเถิด จะรู้ว่าท่านประสูติกลางดินอย่างไร ที่สวนลุมพินี, ท่านตรัสรู้กลางดินอย่างไร ที่โคนต้นโพธิ์ ริมแม่น้ำ, ท่านปรินิพพานกลางดินอย่างไร ที่สวนป่าไม้สาละของพวกมัลลกษัตริย์. ท่านเป็นกษัตริย์ก็จริง ในเมื่อกุฏิของท่านอยู่ที่พื้นดิน แล้วจะไม่ให้อยู่ที่พื้นดินอย่างไรได้ ; เพราะท่านเป็นพระพุทธเจ้า การอยู่ที่พื้นดินนี้แสดงความที่ไม่เห็นแก่ตัวกู - ของกู ดีกว่า.

          ขอให้จำไว้ว่า วันนี้ได้ นั่งกลางทราย ก็เป็นการเสียสละอย่างหนึ่ง ในด้านลึกของจิต ของวิญญาณ. เพราะฉะนั้นขอให้ไปดูสิ่งต่าง ๆ ที่จะแสดงความหมายอย่างนี้ หรือจะสอนในเรื่องอย่างนี้ : รูปภาพที่มุมตึก ที่เห็นแต่ไกลนั้น เป็นภาพแจกลูกตา แล้วไม่ใครเอากี่คน วิ่งหนีไปเป็นฝูง ๆ ; พวกที่ไม่มีหัว ไม่ยอมรับลูกตา ที่ยอมรับลูกตามีไม่กี่คน. นี่มันน้อยเท่ากับผู้ที่เสียสละ เพื่อผู้อื่น และการสอนตามภาพที่ให้ลูกตานี้ ก็สอนเรื่องไม่เห็นแก่ตัว ให้เห็นแก่ผู้อื่น ; แต่ก็ไม่มีใครชอบกี่คน ไม่มีใครยอมรับ, เพราะโลกมันกำลังเปลี่ยนเป็นวัตถุนิยม ; เพราะฉะนั้นรูปภาพนี้ จึงเป็นรูปภาพที่สอนเรื่องอย่างนี้ คือเรื่องที่มันขาดแคลนทางวิญญาณ. ขาดแคลนเรื่องทางวิญญาณทางมโนธรรม, เรื่องต่าง ๆ เป็นเรื่องทางวัตถุเสียมาก. ยิ่งเข้าไปดูข้างในตึกกนั้นจะยิ่งพบแต่เรื่องอย่างนี้.

          ถ้าจะสะดวก หรือเพลิดเพลินสักหน่อย ก็ไปที่โรงปั้น ไปกระทั่งที่สระน้ำใหญ่ กลางสระมีต้นมะพร้าวอยู่ต้นหนึ่ง นั่นก็เป็นเรื่องสอนถึงความหมายของคำว่า "นิพพาน". มะพร้าวอยู่กลางน้ำ, น้ำคือทะเลขี้ผึ้ง คือ วัฏฏสงสาร หรือความทุกข์. มะพร้าวก็โผล่อยู่ที่ตรงนั้น แต่ไม่ใช่สิ่งเดียวกัน ; อย่างนี้เป็นต้น. เป็นเรื่องทางจิตทางวิญญาณ ; เพราะว่าเรื่องทางวัตถุนั้น มันมากเกินไปแล้ว มันเฟ้อเกินไปแล้ว. ในที่นี้ก็มุ่งหมายจะให้เกิดความรู้ ความเข้าใจ ในเรื่องทางจิต ทางวิญญาณ ให้คนเรามีความเจริญทั้งสองฝ่าย คือฝ่ายร่างกายด้วย ฝ่ายจิตฝ่ายวิญญาณด้วย ก็จะเป็นมนุษย์ที่สมบูรณ์.

          เป็นอันว่า อาตมาขอแสดงความยินดี ต่อท่านทั้งหลายที่ได้มาที่นี่ ที่ได้พบปะกัน แล้วขออนุโมทนาในการที่มาช่วยกันอบรม ให้เกิดนิสัยที่เป็นอุดมคติของพระโพธิสัตว์ คือการเห็นแก่ผู้อื่นด้วย ซึ่งเป็นเจตนารมณ์ของกิจกรรมอนุกาชาดอันจะเป็นเรื่องก้าวหน้า ทางจิต ทางวิญญาณด้วยเหมือนกัน, เป็นเครื่องต่อต้านวิกฤตกาลของโลก. นับว่าเป็นการได้ที่ดี เป็นการได้กระทำไปอย่างดี โดยยึดถือหลักแห่งพระธรรม หรือพระศาสนา. นี้เป็นคำสอนของพระศาสนา และพระศาสดาที่บำเพ็ญกันมา ตลอดถึงพระโพธิสัตว์ทั้งหลายด้วย ; เพราะฉะนั้น ขออ้างคุณอันนี้ให้พรแก่ท่านทั้งหลายด้วย.

*******

กิ่งธรรมจาก http://www.buddhadasa.org

หยุดการปรุงเสียได้ จะเป็นชีวิตเย็น

 เพาะธรรม เพาะใจ

..........

หยุดการปรุงเสียได้ จะเป็นชีวิตเย็น

โดย พุทธทาสภิกขุ 

 

          ชั่วหรือดีนั้นมันอยู่ในวิสัยแห่งการปรุง, ปรุงแล้วก็มีผลเป็นชั่วเป็นดี. พอไม่มีการปรุงนั้นแหละ มันจึงไม่มีชั่วไม่มีดี, พ้นชั่วพ้นดี เหนือชั่วเหนือดี. นิพพานคือภาวะที่อยู่เหนือชั่วเหนือดี; เมื่อจิตเข้าไปถึงภาวะนั้นแล้ว จะไม่มีความทุกข์เลย. ชั่วก็เป็นที่ตั้งแห่งความยึดถือ, ดีก็เป็นที่ตั้งแห่งความยึดถือ, พอไปยึดถือเข้าแล้วมันกัดเอาทั้งนั้นแหละ ไม่ว่าชั่วหรือไม่ว่าดี จึงปัดไปหมดเลยว่า ทั้งชั่วทั้งดีล้วนแต่อัปรีย์.

          คำว่าอัปรีย์ แปลว่า ไม่น่ารัก, ปรียะ หรือปรีย์ แปลว่าน่ารัก, อัป แปลว่าไม่ อัปรีย์ แปลว่าไม่น่ารัก, ทั้งชั่วทั้งดีล้วนแต่อัปรีย์ หมายความว่าทั้งชั่วทั้งดีล้วนแต่ไม่น่ารัก; ไปรักมันเข้ามันจะกัดเอา. เรื่องชั่วนี้มันไม่มีใครรักอยู่แล้ว; แต่เรื่องดีนั้นก็มีคนรัก จนเป็นบ้า, ระทมทุกข์เพราะว่าไปยึดมั่นในความดี เรียกว่าไม่หลุดพ้น เข้าไปติดอยู่ในกองทุกข์.

          ฉะนั้นอย่าไปยึดเป็นตัวตน เป็นของตน ทั้งความชั่วและความดี คือไม่ปรุง, ไม่ปรุงให้เกิดความรัก ความยึดถือ ทั้งในความชั่วและความดี. นี้เรียกว่าไม่ปรุง คือวิสังขาร; ที่ปรุงมาแล้วทุกอย่าง ๆ ๆ นั้นก็เป็นสังขาร ก็ไหลเรื่อยไป, มีลักษณะแห่งความทุกข์เรื่อยไป. เดี๋ยวนี้วิสังขารก็คือตรงกันข้าม ไม่มีอวิชชาเหลืออยู่ แล้วก็ไม่มีความหมายมั่นเรื่องตัวตน เรื่องของตน มันก็ไม่ปรุงอะไรขึ้นมาสำหรับจะรัก จะโกรธ หรือจะเกลียด หรือจะกลัว หรือจะทรมานใจทุก ๆ อย่าง.

          นี่เรื่องนี้เราไม่ค่อยจะสนใจกัน ว่าความสิ้นสุดแห่งความทุกข์นั้นคือ ความไม่ปรุง, เป็นวิสังขาร คือความไม่ปรุง; ครั้นไม่ปรุงแล้วมันก็ไม่เป็นชั่ว ไม่เป็นดี. ชั่วหรือดีนี้มันอยู่ที่การปรุง, มันอยู่ในขอบเขตของการปรุง, ถ้ามันออกไปนอกขอบเขตของการปรุงแล้ว มันไม่มีชั่ว มันไม่มีดี นั่นแหละคือความหลุดพ้นเป็นกรรมที่สี่ ซึ่งไม่มีสอนในศาสนาอื่น มีสอนแต่ในศาสนาของพระพุทธเจ้า. แต่เราก็ไม่ค่อยจะเอามาสอนกัน เรื่องกรรมที่สี่ กรรมที่ไม่ปรุงให้เป็นดีหรือเป็นชั่ว. เราสอนกันแต่เรื่องกรรมที่เป็นชั่วและเป็นดี, แล้วสอนให้ยึดมั่น มั่นหมายติดอยู่ในกรรมดี แล้วมันก็กัดเอา.

          คนที่เป็นโรคประสาททั้งหมดก็ว่าได้ เพราะยึดมั่นในความดีทั้งนั้นแหละ, ไม่ได้เป็นเพราะยึดมั่นในความชั่ว. ความวิตกกังวล ทั้งหลายมาจากความยึดมั่นในความดี, ถึงความอิจฉาริษยา ก็มาจากความยึดมั่นถือมั่นในความดี. ฉะนั้นเป็นโรคประสาทกัน ก็เพราะว่ายึดมั่นถือมั่นในความดี นั่นแหละเรียกว่าความดีมันกัดเอา เรายังอยู่ใต้อำนาจของความดี มันก็กัดเอา คือมันทำให้เราปรุงเรื่อย ทนทรมานเรื่อย แล้วเมื่อไม่ได้อย่างที่ต้องการ มันก็เป็นโรคประสาท เป็นบ้า หรือตาย.

          นี่เรารู้เรื่องกันแต่ฝ่ายการปรุง แล้วหลงใหลอยู่แต่ในฝ่ายการปรุง, ไม่ประสีประสาในเรื่องที่นอกออกไปจากการปรุง คือไม่ปรุง เรียกว่าวิสังขาร. ดังนั้นเราจึงมีเรื่องเพียงสองเรื่อง ที่เราจะต้องรู้ให้ดีคือ สังขาร กับวิสังขาร : สังขารคือเรื่องความทุกข์ทั่วไป เหตุให้เกิดทุกข์ทั่วไป, วิสังขารนั้นก็คือนิพพาน ไม่ปรุง ไม่มีทางที่จะเกิดความทุกข์ได้ เป็นนิพพาน. นิพพานแปลว่าเย็น เมื่อไม่ปรุงจึงจะเย็น; ถ้าปรุงแม้ปรุงดีก็ยังไม่เย็น มันก็วุ่นวายไปตามแบบของความดี มันร้อนแบบไม่แสดงอาการ, มันร้อนเพราะยึดมั่นถือมั่น. ที่จริงความดีมันไม่ทำอะไรเอา; ความดีก็สักว่าความดี, ความชั่วก็สักว่าความชั่ว, แต่ถ้าไปยึดถือเข้ามันจะกัดเอา.

          ฉะนั้น พระอรหันต์ทั้งหลาย ท่านก็ไม่ยึดถือแม้ในความดี; แม้ความดีจะมีมา หรือท่านจะได้รับทะนุบำรุงบำเรอ บูชาอย่างไร มันก็ไม่ทำให้เกิดความดี ชนิดที่ทำให้ท่านจะต้องเดือดร้อนและเป็นทุกข์. นี้เรียกว่าอยู่ฝ่ายวิสังขาร ฝ่ายไม่ปรุง, เหนือการปรุง, เรื่องมันจบ. เรื่องสังขารนี้ ปรุงให้มันมาก ๆ ๆ นับยืดยาว ไม่หวาดไม่ไหว ตั้งต้นเมื่อไร จบเมื่อไร รู้มันยาก; แต่ถ้าวิสังขารแล้วมันจบทันที คือมันไม่ปรุง, มันหยุด, หยุดปรุงมันก็เย็น.

          คำว่านิพพานคำนี้ ตัวหนังสือแปลว่า เย็น, เย็นเพราะไม่มี ของร้อน คือโลภะ โทสะ โมหะ; เพราะไม่มีการปรุง จึงไม่มีโลภะ โทสะ โมหะ, ไม่มีโลภะ โทสะ โมหะ ซึ่งเป็นของร้อน ชีวิตนี้ก็เย็น, มันก็เลยพูดได้เป็นคู่กันว่า สังขารเป็นชีวิตร้อน เพราะมันปรุง, วิสังขารเป็นชีวิตเย็น เพราะมันไม่ปรุง.

          นี่เรื่องทั้งหมดของพระพุทธศาสนา โดยสรุปแล้ว มันเหลืออยู่เพียงสองคำเท่านั้น ว่าสังขารกับวิสังขาร.

          นี้ดับการปรุง หยุดการปรุง ไม่ต้องตาย. อาตมาสังเกตเห็นว่า ไปที่ไหนในงานศพ ไปสวดศพก็ดี หรือว่าไปอย่างอื่นก็ดี ที่ได้ยินคำพระสวดว่า เตสํ วูปสโม สุโข สังเกตดูผู้ฟังเข้าใจผิดกันทั้งนั้น แหละ, เข้าใจผิดว่า ตายอยู่ในโลงนั่นแหละเป็นสุข. อนิจฺจา วต สงฺขารา –สังขารไม่เที่ยงหนอ. เขาไม่แปลนี่, เขาเอาสังขารเป็น สังขารร่างกายเสียหมดนี่. พระสวดว่า อนิจฺจา วต สงฺขารา สังขารไม่เที่ยงหนอ; ชาวบ้านผู้ฟังก็ฟังว่า ร่างกายนี้ไม่เที่ยง ที่จริงพระบาลีไม่ใช่ว่าอย่างนั้น; พระบาลีว่าการปรุง หรือสิ่งปรุง หรือของปรุงน่ะ, สังขารทั้งหลายคือสิ่งที่มีการปรุงทั้งหลาย ไม่เที่ยงหนอ; เกิดขึ้นแล้วดับไป.

          ทีนี้ก็ เตสํ วูปสโม สุโข เข้าไประงับเสียซึ่งสังขารทั้งหลายเป็นความสุข; ไม่ใช่ว่าดับร่างกาย ดับสังขาร แล้วมานอนในโลงแล้วเป็นความสุข. ท่านบอกว่าไม่ปรุง, หยุดปรุงที่ไหน เมื่อไรก็ได้ จะเป็นความสุข; แต่เอามาสวดผิดกาละ ผิดเวลา ผิดสถานที่ เอามาสวดเมื่อมีคนนอนอยู่ในโลง. คนฟังก็เข้าใจว่า เมื่อเข้าไปนอนอยู่ในโลง มันก็ต้องสังขาร คือเป็นความสุข. ที่แท้พระบาลีนี้ไม่ได้หมายความ อย่างนั้น, ว่าดับสังขารเสีย คือหยุดปรุงเสีย ที่ไหนก็ตามใจ ที่อื่นก็ได้ แล้วจะไม่มีความทุกข์ จะมีความสุข. พระพุทธเจ้าท่านไม่ได้ตรัสคำนี้ไว้ สำหรับมาสวดเมื่อคนนอนอยู่ในโลง. ท่านตรัสไว้เป็นหลักทั่วไป ที่ไหน เมื่อไรก็ได้; ถ้าปรุงจะต้องเป็นทุกข์, ระงับเสียซึ่งการปรุง คือสังขารทั้งหลายนั้นจะเป็นสุข.

          หวังว่าไปฟังพระสวดศพ อนิจฺจา วต สงฺขารา อุปฺปาทวยธมฺมิโน อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌนฺติ เตสํ วูปสโม สุโข. ถ้าได้ยินคำนี้ แล้วก็ขอให้จับใจประทับใจว่า หยุดการปรุงเสียเป็นความสุข; ไม่ใช่ว่าตายนอนในโลง แล้วจะเป็นความสุข. เดี๋ยวจะได้ชวนกันฆ่าตัวตายไปนอนในโลงเป็นความสุข.

          นั่นน่ะคือ วิสังขาร หยุดการปรุงเสีย; แม้ครัวก็หยุดปรุงแกงเสีย ก็ไม่ต้องมีเรื่องยุ่งวุ่นวาย, คนทั้งหลายก็หยุดการปรุงแต่งชีวิตนั่นนี่เสีย มันก็เป็นความว่าง ความหยุด ความเย็น ความสงบ ความเป็นอิสระ, ไม่ต้องหมุนไปตามกรรม, ไม่ต้องเวียนว่ายไปตามกรรม. กรรมนั้นคือการปรุง, ไม่ปรุงก็ไม่มีกรรม. ไม่ทำกรรมแล้วมันก็ไม่มีปัญหา ไม่เกิดกิเลส ไม่เกิดความทุกข์ นี่ฝ่ายวิสังขาร.

          ฝ่ายสังขารคือการปรุง ฝ่ายวิสังขารคือการไม่ปรุง, สังขตะคือสิ่งที่ถูกปรุง, อสังขตะคือสิ่งที่ไม่ถูกปรุง มันมีสองสิ่งเท่านั้นในจักรวาล แห่งพระพุทธภาษิต. คำสั่งสอนในพระไตรปิฎก มันมีอยู่สองเรื่อง คือเรื่องปรุงกับเรื่องไม่ปรุง. ฉะนั้นจึงถือว่าเป็นธรรมะเล่มน้อย ธรรมะเล่มเล็ก ๆ ย่อให้สั้นที่สุด เหลือแต่คำพูดเพียงสองคำว่า ปรุงกับไม่ปรุง : ปรุงนั้นคือกระทำไปด้วยอวิชชา, ไม่ปรุงทำไปด้วยวิชชา ต้องการอะไร อยากได้อะไร แล้วทำอะไร กินอะไร ใช้อะไร ก็ตามเถอะ ขอให้ทำไปด้วยวิชชา. อย่าหมายมั่นเป็นตัวกูเป็นของกู มันก็ไม่ปรุง.

          เราจะทำอะไร จะไปที่ไหน จะมาที่ไหน จะกินอะไร จะใช้อะไร จะเก็บอะไร จะรักษาอะไร จะสะสมอะไร ก็อย่าให้เป็นการปรุง, คืออย่าทำด้วยอวิชชา ให้ทำไปด้วยสติปัญญา ว่าทำอย่างนั้นเพื่อประโยชน์อย่างนั้น, ทำอย่างนั้นเพื่อประโยชน์อย่างนั้น, เพื่อความสะดวกอย่างนั้น; แล้วก็ไม่เอาเป็นของเราดอก ทั้งความสุข ความสะดวก ความอะไรก็ตาม เป็นเรื่องของธรรมชาติไปหมด.

          จิตนี้ต้องการแต่จะไม่เป็นทุกข์อย่างเดียว, ที่เรียกว่าเราตัวเรานี้ มันไม่มีอะไรนอกจากจิต. จิตมันคิดเอาเอง ว่าเราว่าของเรา เมื่อยังโง่อยู่ จิตมันก็เป็นตัวเรา เป็นของเรา; พอมันถึงที่สุดฉลาดแล้ว มันก็เหลือแต่จิต ไม่มีความคิดว่าตัวเราหรือของเรา; อย่างนี้เรียกว่า จิตมันหลุดพ้นแล้ว จากความยึดถือว่าตัวเรา ว่าของเรา. นี่คือจิตที่หมดการปรุง เรียกว่า วิสงฺขาร คตํ จิตฺตํ –จิตนี้ถึงแล้วซึ่งวิสังขาร คือการไม่ปรุง; ไม่ต้องตาย, ไม่ต้องตายเข้าโลง, จิตไม่ปรุง จิตหยุดหมดแล้วซึ่งสังขาร ดับสังขาร คือการปรุงแล้ว.

          ส่วนดับสังขารคือดับร่างกาย คือการตายนั้น ก็มีอยู่ส่วนหนึ่ง, คนละเรื่อง นั้นมันเป็นธรรมดา แม้เราจะรู้อะไร หรือไม่รู้อะไร มันก็เป็นไปอย่างนั้น. สัตว์เดรัจฉาน, มันก็ดับสังขารของมันได้ ตามแบบของสัตว์เดรัจฉาน มนุษย์มันควรจะทำได้ดีกว่านั้น คือดับสังขารชนิดที่เป็นจิต, เป็นภายใน เป็นเครื่องปรุงให้เกิดสุขทุกข์ในภายใน เรียกว่าสังขารชนิดที่เป็นภายใน ที่ละเอียดที่เข้าใจยาก ที่ต้องศึกษากันมากหน่อย. อย่าให้เกิดการปรุงในกระแสแห่งจิตใจ แล้วมันก็เย็น เย็นโดยที่ไม่ต้องตาย; ครั้นไปถึงวาระที่ร่างกายมันจะต้องตาย นี้เป็นสังขารวัตถุ สังขารร่างกายนี้ มันก็ต้องดับไปตามธรรมดา.

          เมื่อไม่มีการปรุงว่าตัวเรา ไม่มีการปรุงว่าของเรา สังขารมันก็ตายไปตามธรรมดา, สังขารร่างกายมันแตกดับไปตามธรรมดา. สังขารฝ่ายจิตไม่มีการปรุง ว่านั่นเป็นของเรา นี่ก็เรียกว่า ออกมาเสียได้จากความตาย, จิตออกมาเสียได้จากการปรุงจิตไม่คิด ปรุงว่าเราตาย เราอยู่ เราได้ เราเสีย เราแพ้ เราชนะ หรือเราอะไรก็ตาม. นี่จิตออกมาเสียได้จากการปรุง โดยประการทั้งปวงก็ไม่เป็นทุกข์.

******

กิ่งธรรมจาก http://www.buddhadasa.org

วัตถุนิยม

วัตถุนิยม

โดยพุทธทาสภิกขุ 

        

 

 

 

เดี๋ยวนี้เรามาพิจารณาเรื่องวัตถุนิยมโดยเฉพาะ ในฐานะเป็นศัตรูอันร้ายกาจ และท่านทั้งหลายที่ไม่เคยทราบความหมายของคำ ๆ นี้ ยังไม่เข้าใจคำ ๆ นี้ก็จะได้เข้าใจ เพราะว่าคำว่าวัตถุนิยม - วัตถุนิยมนี้ มันก็มีความหมายหลายแง่ หลายมุม หรือหลายลักษณะ.

          ความหมายแรกที่สุด วัตถุนิยมก็คือลุ่มหลงรสอร่อยของวัตถุ บูชารสอร่อยของวัตถุ เพราะมันง่าย; เด็ก ๆ คลอดออกมาจากท้องมารดา มันก็ง่ายที่สุดที่จะติดในรสของวัตถุ นับตั้งแต่น้ำนมของมารดาเป็นต้นมา จนของกินของอร่อยต่าง ๆ เป็นไปได้เอง ไม่ต้องมีใครสอนไม่ต้องส่งเสริม มันก็ยังเป็นไปเองได้. มันมีวัตถุนิยมรอคอย ที่จะจับตัวทารกที่คลอดมาจากท้องแม่ภายในไม่กี่วัน มันก็มีอำนาจครอบงำจิตใจ, เด็ก ๆ เหล่านั้นเติบโตขึ้นมาด้วยความลุ่มหลงในทางวัตถุ; เมื่อเจริญเติบโตขึ้น อายตนะ คือ ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ มีสมรรถภาพสูงขึ้น ก็ชวนให้ลุ่มหลงในรสอร่อยทางวัตถุลึกลงไปอีกทุก ๆ ทาง, เลยเสร็จมัน, ยักษ์วัตถุนิยมเอาตัวไปได้ คือไปบูชารสอร่อยของวัตถุ; นี้ก็เรียกว่าวัตถุนิยม.

          เราแม้ไม่ถึงขั้นนั้น มันก็พอใจในความสะดวกสบายทำนองนั้น แม้ไม่ถึงขนาดเป็นลึกซึ้งถึงกามารมณ์อันเหนียวแน่น; แต่เพียงแต่ความสะดวกสบายในทางวัตถุ มันก็ชวนให้เป็นวัตถุนิยม. ต้องการจะบำรุงบำเรอด้วยวัตถุให้มีความสะดวกสบายเพียงเท่านั้นแหละ มันก็ทำให้คนเป็นวัตถุนิยมได้, ไม่ต้องถึงกับเรื่องกามารมณ์อันลึกซึ้ง; รวมกันเข้าทั้งสองอย่าง ก็เลยมนุษย์ส่วนใหญ่ก็ตกอยู่ใต้อำนาจของวัตถุนิยม : พวกหนึ่งลึกลงไปถึงรสอร่อยทางกามารมณ์ ก็เป็นวัตถุนิยม, พวกหนึ่งเอาเพียงแค่ความสะดวกสบายทางกาย เพียงมีห้องปรับอากาศ หรือมีรถราอะไรที่มันสะดวกสบายแล้วก็พอใจหลงใหล นี้ก็ยังเป็นวัตถุนิยม.

          ทีนี้ คนก็รู้จักแต่ความงามทางวัตถุ ไม่รู้จักความงามในทางจิตใจ; รู้จักค่านิยมแต่ในทางวัตถุ ไม่รู้จักค่านิยมในทางจิตใจ. นี่รู้จักความงามและค่านิยมกันแต่ในทางวัตถุ ความงามทางจิตใจนั้นไม่รู้จัก; แล้วจะฟังไม่ถูก เช่นคำว่าธรรมะมีความงดงามในเบื้องต้น มีความงดงามในท่ามกลาง มีความงดงามในเบื้องปลาย นี่พวกเหล่านี้ฟังไม่ถูก. อย่าว่าแต่ ชาวบ้านญาติโยม แม้แต่พระเณรที่อยู่ในวัดก็ยังฟังไม่ถูกว่าธรรมะมีความงดงามในเบื้องต้น, ในท่ามกลางและในเบื้องปลายอย่างไร; เพราะมีจิตใจรู้จักแต่เรื่องทางวัตถุ และความสะดวกสบายทางวัตถุ จึงไม่พอใจและหลงรักในธรรมะ. แม้จะมีความงดงามอย่างยิ่ง ซึ่งพระพุทธเจ้าท่านทรงยืนยันไว้เอง ว่าธรรมะนี้มีความงดงามทั้งเบื้องต้น ท่ามกลาง และเบื้องปลาย, ซึ่งสวดกันอยู่ทุกวันนั่นแหละ อาทิกัลยาณัง มัชเฌกัลยาณัง ปริโยสานกัลยาณัง. พระพุทธองค์ทรงกำชับว่าเธอทั้งหลายจงเผยแผ่ธรรมะ ประกาศธรรมะ ให้มีความงดงามทั้งเบื้องต้น ทั้งท่ามกลางและเบื้องปลาย. เดี๋ยวนี้ธรรมทูตธรรมทายาทของเรา รู้จักความงามของธรรมะ เบื้องต้น ท่ามกลาง เบื้องปลายหรือไม่? ถ้าไม่รู้ มันก็ไม่รู้ว่าจะไปเผยแผ่ธรรมะให้มีความงามทั้งเบื้องต้น ท่ามกลาง และเบื้องปลายได้อย่างไร; รสนิยมหรือค่านิยมมันยังไกลกันอย่างนี้ ก็เดี๋ยวนี้คนก็รู้จักความงามและค่านิยมแต่ในทางวัตถุ, ภาวะอย่างนี้ก็เรียกว่าวัตถุนิยม.

          ทีนี้มาถึงกฎเกณฑ์ต่าง ๆ การตรากฎเกณฑ์ บัญญัติกฎเกณฑ์ บันทึกประวัติ ทำอะไรที่เป็นหลักฐานเป็นเรื่องเป็นราวนี้ ก็บันทึกกันได้แต่ทางวัตถุ เพราะไม่รู้เรื่องทางจิตใจ; ฉะนั้น ตำรับตำราอันมหาศาล, กฎเกณฑ์ต่าง ๆ ที่บัญญัติสร้างกันขึ้นมา มันก็เป็นเรื่องทางวัตถุไปหมด; แล้วก็หลงว่านี้หมดแล้ว สูงสุดกันเท่านี้ ไม่มีเรื่องอะไรนอกไปจากนี้. นี่การบันทึกประวัติศาสตร์นั้นน่าหัวเราะที่สุด มันก็บันทึกกันได้แต่เรื่องทางวัตถุ หรือแสดงออกมาทางวัตถุทางจิตใจมันไม่มีเลย.

          ทีนี้ที่ว่าจะเป็นนักปราชญ์จะบัญญัติความจริงของธรรมชาติ เรื่องนั้นเรื่องนี้ก็บัญญัติได้แต่เพียงเรื่องทางวัตถุที่ผิวเผิน, ไม่รู้และไม่ได้บัญญัติลึกซึ้งลงไป ถึงกับเรื่องทางจิตหรือทางธรรมะ. แล้วก็ยึดหลักอันนี้ที่บัญญัติขึ้นมาอย่างหลับตา มี วัตถุเป็นหลักนี่ ว่าเป็นสิ่งที่ถูกต้อง เป็นคัมภีร์เป็นตำรับตำราอะไรที่ถูกต้อง ก็ยึดเป็นหลัก, มันก็เป็นวัตถุนิยมหนักขึ้นไปอีก กระทั่งในที่สุดมีทิฏฐิความคิดความเห็นความเชื่ออันแน่นแฟ้นว่า วัตถุเป็นเครื่องนำจิต ตามหลักที่เรียกว่า dialectic materialism, dialectic materialism ลัทธิวัตถุนิยมที่ถึงพร้อมด้วยเหตุผลที่จะพิสูจน์ให้เห็นว่าวัตถุนั้นนำจิต, ก็อย่างที่พวกคอมมิวนิสต์เขาถือเป็นหลักใหญ่ ว่าถ้าวัตถุดีแล้วก็ดีหมด, อะไรก็ดีหมด เพราะว่าวัตถุมันจะนำจิตใจให้ดี, ฟังดู ถ้าวัตถุดี แล้วมันจะนำจิตใจให้ดี; เดี๋ยวนี้เราก็เห็น ๆ กันอยู่แล้วไม่ใช่หรือว่าวัตถุนั้นมันนำจิตให้ไปจมปลัก, ให้มันตกจมอยู่ในวัตถุ ในปลักหนองของวัตถุ, วัตถุนำจิตมันนำไปอย่างนั้น. พวกนั้น เขาอ้างว่าวิวัฒนาการทั้งหลายในสากลจักรวาลนี้ วัตถุนำจิต, วัตถุดีแล้วจิตดี นี้มันฝืนหลักธรรมชาติ, มันหลอก หลอกลวงอย่างยิ่ง, วัตถุจะเป็นเครื่องนำจิต มันก็เป็นเรื่องที่เหลือเกิน. แต่เขาก็ยังหาเหตุผลมาพิสูจน์กันได้ จนให้ทุกคนลุ่มหลงมีความเชื่ออย่างนั้น แล้วมาร่วมแรงร่วมกำลังระดมกันพัฒนาวัตถุเป็นการใหญ่, แล้วเขาก็จะครองโลก; คอมมิวนิสต์จึงคิด จะครองโลกด้วยการพัฒนาทางวัตถุ.

          ส่วนหลักธรรมะนั้น มันไม่เป็นอย่างนั้น, มันตรงกันข้าม. มันมองเห็นข้อเท็จจริง หรือความจริงว่า จิตมันนำวัตถุ, ไม่ใช่ วัตถุนำจิต : ความคิดนึกเป็นไปก่อนแล้ววัตถุจึงจะเกิดขึ้นและเป็นไปตาม. ในร่างกาย ของเรานี้มีจิตเป็นเครื่องนำ ให้ ร่างกายเจริญงอกงามออกมายิ่งขึ้น; เมื่อร่างกายเจริญงอกงามแล้ว มันก็ส่งเสริมจิตจริงเหมือนกัน. ในร่างกายที่ดี ที่ สบาย ที่มีอนามัยสุขภาพดี จิตมันก็ดี; นี้ก็จริงเหมือนกัน แต่ถ้าจะถามว่า อะไรเป็นเครื่องนำอะไรกันแล้ว ก็ดูดี ๆ ว่าวัตถุนำจิตหรือว่าจิตนำวัตถุ; ตามหลักพระพุทธศาสนา เราถือว่าจิตนำวัตถุ ต้องทำจิตให้ถูกต้องแล้วทางกายหรือทางวัตถุก็จะพลอยถูกต้องไปตาม; ข้อนี้มันน่าจะเห็นกันได้ง่าย ๆ, ถ้าเราอย่าไปหลงการหลอกของพวกวัตถุนิยมแล้วเราก็จะเห็นได้ว่า จิตมันนำวัตถุ; เราจึงพัฒนาจิตให้มันถูกต้อง แล้ววัตถุหรือร่างกายนี้มันก็จะถูกต้องเป็นไปตาม. ดังนั้นความเชื่อ ความคิด ความเห็นที่เชื่อว่าวัตถุนำจิตนั่นแหละคือวัตถุนิยม; นี้ก็เป็นลักษณะหนึ่งของวัตถุนิยม.

          พวกนี้ พวกที่นิยมวัตถุนี้เขาเชื่อกันว่า ถ้าเราทำการพัฒนาทำให้เจริญนั้น, การพัฒนาหรือการทำให้เจริญนั้นมันขึ้นอยู่ กับวัตถุ โดยมุ่งแต่จะพัฒนาหรือให้เจริญทางวัตถุ ซึ่งมีผลมหาศาลออกมาเป็นที่พอใจมากมายได้เหมือนกัน; แต่มันเสียสมดุลในการที่ว่าจิตจะนำวัตถุ มันไม่สมดุล, มันก็ถูกให้วัตถุนำไป, เฮ เฮ เฮกันไปทางวัตถุ. ฉะนั้นการที่ถือว่าความเจริญหรือการพัฒนาขึ้นอยู่กับวัตถุนั้นแหละ คือวัตถุนิยม, เป็นความคิดที่เป็นวัตถุนิยม; ฉะนั้นการพัฒนาวัตถุจนท่วมโลก พัฒนากันจนโลกเป็นทาสของวัตถุนิยม, นั่นแหละคือวัตถุนิยม.

          แล้วเขาก็บูชาวัตถุนิยม เป็นลัทธิที่จะช่วยให้รอดได้ก็บูชาวัตถุนิยมอย่างเป็นสิ่งสูงสุด, นับตั้งแต่บูชาความเอร็ดอร่อยทางกามารมณ์ ทางวัตถุเป็นพระเจ้า, หรือยึดถือเอากฎเกณฑ์บัญญัติทั้งหลายที่บัญญัติไว้ โดยอาศัยหลักทางวัตถุเป็นพระเจ้า. การมีวัตถุเป็นพระเจ้านั้นแหละคือลัทธิวัตถุนิยม, เอาวัตถุเป็นสิ่งสูงสุด จึงมีการจมอยู่ในความหลอกลวงของวัตถุอย่างหลับหูหลับตา, พัฒนาวัตถุจนเป็นทาสของวัตถุ.

          ระวังให้ดี ๆ ผู้ที่ชอบวัตถุและพัฒนาทางวัตถุนั้นอย่าให้มันไปถึงขนาดว่า พัฒนาจนตัวเองตกเป็นทาสของวัตถุ; นี่พุทธบริษัทจะต้องระมัดระวัง มิฉะนั้น จะสูญเสียศักดิ์ศรีของความเป็นพุทธบริษัทจนหมดสิ้น.

          ลักษณะดังที่กล่าวมานี้เรียกว่าวัตถุนิยม คือบูชาความเอร็ดอร่อยจากวัตถุ, เห็นวัตถุเป็นสิ่งสำคัญ จะเป็นเครื่องนำจิต พัฒนาจิต ก็คือพัฒนาทั้งหมดแล้วก็บูชาวัตถุหรือกฎเกณฑ์ ทางวัตถุเป็นพระเจ้า มันมีลักษณะอย่างนี้. รวมความแล้วก็ คือวัตถุเป็นใหญ่ วัตถุเป็นหลัก วัตถุเป็นความจริง เอาจิตเป็นเรื่องเหลวไหลหลอกลวง เป็นเพียงปฏิกิริยาทางวัตถุ.

          วิทยาศาสตร์มีส่วนช่วยให้เกิดความคิดเช่นนั้น, พลังงานนี้มันเป็นผลออกมาจากสสาร ก็เลยว่าสสารนั้นแหละทำให้เกิดพลังงาน. กายนี้แหละให้เกิดจิตหรือพลังของจิตทางวิทยาศาสตร์มันก็ชวนให้คิดอย่างนั้น ชวนให้เชื่ออย่างนั้น; มันก็เกิดความยุ่งยากลำบาก แก่พวกที่จะชี้แจงว่า จิตนี้มันนำวัตถุ.

*******

กิ่งธรรมจาก http://www.buddhadasa.org

ความสุขสองแบบ

ความสุขสองแบบ
โดยพระไพศาล วิสาโล
เครือข่ายพุทธิกา

 โพสต์ทูเดย์ ๑ มกราคม ๒๕๕๕

        ในทางพุทธศาสนา ความสุขเป็นเรื่องสำคัญ ถึงแม้ว่าพุทธศาสนาจะพูดถึงความทุกข์เป็นเรื่องแรกในอริยสัจ แต่ทั้งหมดนี้ก็เพื่อให้เราเข้าใจทุกข์อย่างแท้จริง เมื่อเราเข้าใจทุกข์อย่างถึงรากแล้ว ความสุขก็จะเกิดขึ้นเอง เพราะเราจะรู้ว่าที่ทุกข์ทั้งหมดนั้นเป็นเพราะความยึดติดถือมั่น โดยเฉพาะความยึดติดถือมั่นในตัวตน ในตัวกูของกู ไม่ว่าจะเป็นวัตถุสิ่งของ ความคิด ทฤษฎี หรือภาพตัวตนที่เราสร้างขึ้นมา ทั้งหมดนี้คือที่มาหรือรากเหง้าแห่งความทุกข์ เพียงแค่เรารู้ด้วยใจ ไม่ได้รู้ด้วยสมอง ก็จะวางได้เอง และเมื่อถึงตรงนั้นความสุขก็จะเกิดขึ้น แต่ว่าความสุขแบบนี้จะต้องเกิดจากปัญญาที่แจ่มแจ้ง

       ความสุขสำหรับคนทั่วไป เป็นความสุขที่เกิดจากการเสพทางตา หู จมูก ลิ้น กาย หรือกามสุข เรียกอีกอย่างว่า ความสุขที่เกิดจากการเร้าจิตกระตุ้นใจ ลองสังเกตดู ความสุขทางโลกที่ผู้คนแสวงหา ไม่ว่ารูปธรรม หรือนามธรรมล้วนเป็นเช่นนี้ รูปธรรมอย่างเช่น อาหารที่อร่อย เพลงที่ไพเราะ หรือสัมผัสที่น่าพึงพอใจ ส่วนนามธรรมก็ได้แก่ ชื่อเสียง เกียรติยศ อำนาจ ทั้งหมดนี้ล้วนมีคุณสมบัติอย่างหนึ่งที่คล้ายกันคือ เร้าใจให้ตื่นเต้นเวลาที่ได้มาหรือได้เสพ เช่น อาหารอร่อยก็เพราะว่ามันกระตุ้นลิ้นแล้วก็ไปกระตุ้นใจ ต่างจากอาหารที่จืดชืด ไม่อร่อย เพลงที่มีโทนเดียว ใครฟังก็รู้สึกว่าไม่เพราะ เพลงที่คนส่วนใหญ่ฟังแล้วมีความสุขต้องเป็นเพลงที่มีจังหวะกระตุ้นเร้า ถ้าเป็นวัยรุ่นก็ต้องเป็นเพลงที่กระแทกกระทั้น ทั้งหมดนี้ก็เพื่อกระตุ้นผัสสะซึ่งนำไปสู่ความสุขทางใจ แม้แต่ความสุขทางเพศก็เกิดจากการกระตุ้นเร้าทั้งกายและใจ อำนาจก็เช่นกัน ผู้คนแสวงหาก็เพราะมันตื่นเต้นเร้าใจ ทำให้หัวใจพองโต แม้แต่ตัวเลขในสมุดบัญชี เห็นแล้วก็มีความสุขเพราะมันทำให้เกิดความกระเพื่อมไหวพองฟูในจิตใจ ทั้งๆ ที่เราไม่รู้ว่าจะได้ใช้เงินนั้นหรือเปล่า หลายๆ คนพอใจที่มีเงินเข้ามาเรื่อยๆ แม้ยังไม่ได้ใช้เงินก็มีความสุขแล้ว เพราะว่ามันเร้าจิตกระตุ้นใจ ในทำนองเดียวกัน ทำไมผู้คนชอบไปเดินเที่ยวห้างสรรพสินค้า ทั้ง ๆ ที่ไม่มีเงิน นั่นเป็นเพราะเขารู้สึกตื่นเต้นเร้าใจเมื่อได้เห็นของแปลกๆ ใหม่ๆ นี่คือความสุขประเภทแรกที่ผู้คนเสาะหา

       แต่ความสุขประเภทนี้เมื่อได้เสพ ได้สัมผัสไปสักพักก็จะเริ่มชินชา อยากได้ใหม่ หรืออยากได้มากขึ้น ไม่ต่างจากคนที่สูบบุหรี่ หรือกินกาแฟ เมื่อก่อนสูบบุหรี่เพียงแค่ครึ่งมวนก็สบาย มีความสุขแล้ว หรือชงกาแฟดื่มเพียงแค่ครึ่งช้อนก็รู้สึกกระชุ่มกระชวย แต่ถ้าสูบบุหรี่หรือดื่มกาแฟไปเรื่อยๆ ถามว่าบุหรี่ครึ่งมวน หรือกาแฟครึ่งช้อนเท่าเดิมพอไหม ไม่พอแล้ว ต้องเพิ่มมวนบุหรี่มากขึ้น ต้องเพิ่มปริมาณกาแฟมากขึ้น ความสุขแบบนี้ทำให้เราต้องเสพมากขึ้น หรือมีของใหม่มากขึ้นอยู่เรื่อย ๆ

       ทั้ง ๆ ที่มีเสื้อนับร้อยตัว ทำไมเราถึงอยากได้เสื้อตัวใหม่ เพราะว่าความสุขของคนส่วนใหญ่ไม่ได้ขึ้นกับว่ามีเท่าไหร่ แต่อยู่ที่ได้ของใหม่เพิ่มขึ้น คุณมีเงินร้อยล้านพันล้าน คุณก็ไม่มีความสุขถ้าคุณไม่มีเงินก้อนใหม่เข้ามา แม้จะเป็นเงินหมื่นเงินแสนก็ตาม เพราะฉะนั้นคนที่มีเงินร้อยล้านพันล้านจึงต้องหาเงินไม่รู้จักจบสิ้น จนกระทั่งกลายเป็นทาสของมัน เพราะว่าเงินก้อนใหม่หรือของใหม่ที่ได้มานั้นมันไปกระตุ้นจิตใจ ทำให้มีความสุข ความสุขของคนเราถึงที่สุดแล้วไม่ได้เกิดจากการมี แต่เกิดจากการได้ มีเท่าไหร่ก็ไม่มีความสุข ถ้าไม่ได้อะไรมาใหม่ๆ นี่คือโทษของความสุขแบบนี้ คือพอเสพเข้าไปมากๆ เราจะขาดมันไม่ได้ อยากได้เรื่อยไปจนตกเป็นทาสของมัน

       มีเศรษฐีคนหนึ่งอายุ ๗๐ กว่าปี มีโรคภัยเบียดเบียน นอนป่วยอยู่ แต่แทนที่จะพักผ่อน กลับหมกมุ่นครุ่นคิดถึงโครงการลงทุนใหม่ๆ ไม่หยุดหย่อนจนเครียด ทั้งๆ ที่เขาควรจะหาเวลาพักผ่อนเพราะสุขภาพไม่อำนวย แต่เขากลับหยุดหาเงินไม่ได้ ทั้ง ๆ ที่มีอยู่แล้วมากมายมหาศาล และที่ได้มาใหม่ก็ไม่แน่ใจว่าจะได้ใช้หรือไม่ แสดงว่าเงินไม่ใช่ของเขา แต่ว่าเขาเป็นของเงิน จึงต้องทุ่มเทชีวิตเพื่อหาเงินหาทองจนกว่าจะหมดลม

       จะว่าไปแล้วอุทกภัยครั้งนี้ช่วยให้เราให้เห็นตัวเองชัดเจนว่า สมบัติทั้งหลายนั้นเป็นของเราหรือเราเป็นของมัน ถ้ามันเป็นของเรา ถ้าเราเป็นนายมัน เมื่อเสียมันไปก็สามารถปล่อยวางได้ ไม่ทุกข์ร้อน แต่ถ้าเราเป็นของมัน เราก็จะคร่ำครวญเสียอกเสียใจ หรือถึงแม้จะยังไม่สูญเสียมันไป แต่ก็กังวลพะว้าพะวง ตัวเองอยู่ที่นี่แต่ใจไปอยู่ที่บ้าน อยู่กับทรัพย์สมบัติ หรือรถยนต์ หรือแม้ตัวจะอยู่บ้าน แต่ก็กินไม่ได้นอนไม่หลับเพราะเครียดกับความสูญเสียที่กำลังจะเกิดขึ้น

        นี่คือโทษของกามสุข คือเมื่อติดใจมันเข้าแล้ว นอกจากจะต้องเพิ่มปริมาณในการเสพมากขึ้น หรือดิ้นรนหามาเพิ่มไม่หยุดหย่อนแล้ว เรายังตกเป็นทาสของมัน แล้วมันก็จะเผาใจของเรา พระพุทธเจ้าอุปมาว่ากามสุข รวมไปถึงสุขจากโลกธรรม เปรียบเหมือนคบไฟที่ทำด้วยหญ้าแห้ง แม้จะให้แสงสว่าง แต่ก็เต็มไปด้วยควัน ซึ่งทำให้ระคายจมูก ระคายตา บางที่พระองค์ก็เปรียบว่าเหมือนกับการถือคบไฟเดินต้านลม ถ้าเราถือไปเรื่อย ๆ ไม่ยอมปล่อย ในที่สุดไฟก็จะเผามือ

       มีความสุขอีกประเภทหนึ่ง เกิดจากจิตที่สงบ ปลอดจากสิ่งยั่วยุกระตุ้นเร้าของวัตถุ ความสุขประเภทนี้ตรงข้ามกับความสุขประเภทแรก คือ ใจยิ่งสงบเท่าไหร่ ก็ยิ่งเป็นสุขมากเท่านั้น เช่นสุขที่เกิดจากสมาธิ หรือสุขที่เกิดจากการอยู่ท่ามกลางธรรมชาติที่สงบสงัด

       ความสงบใจมีสองแบบ คือ สงบเพราะไม่รู้ กับสงบเพราะรู้ สงบเพราะไม่รู้เช่น ถ้าเราไม่ฟังข่าวน้ำท่วม ไม่ฟังวิทยุ ไม่ดูโทรทัศน์ เราเก็บตัวอยู่ในห้องพระ ใจเราก็สงบได้ แต่เมื่อใดที่เราเปิดโทรทัศน์ดูข่าว เราก็ไม่สงบแล้ว หรือบางคนแม้อยู่คนเดียว ไม่ดูโทรทัศน์ ไม่ฟังวิทยุ ใจก็ไม่สงบ แต่พอเริ่มเอาจิตมาอยู่กับลมหายใจ หายใจเข้ารู้สึก หายใจออกรู้สึก จิตไม่ออกไปคิดถึงเรื่องน้ำท่วม จิตก็สงบนิ่ง อันนี้คือความสงบเพราะไม่รับรู้ ไม่ว่าทางตา หู จมูก ลิ้น กาย โดยที่ใจก็ไม่รับรู้อะไรอย่างอื่นนอกจากลมหายใจ

       แต่มีความสงบอีกประเภทหนึ่งคือ ความสงบเพราะรู้ รู้อารมณ์ที่กระเพื่อมไหว และรู้ใจที่คิดนึก ถึงแม้ว่าไม่ได้อ่านข่าว ไม่ได้ฟังวิทยุ แต่พอใจฟุ้งหรือนึกอาลัยข้าวของที่จมน้ำ หรือกังวลว่ารถของเราจะเป็นอย่างไร ถ้าเกิดน้ำท่วมในวันพรุ่งนี้หรือวันพรุ่ง พอรู้ว่าใจฟุ้งซ่านก็วางความคิดนั้น จิตก็สงบ

       สงบเพราะรู้ คือรู้ใจที่กระเพื่อม รู้อารมณ์ที่ครอบงำใจ รู้แล้วก็วาง นั่นคือรู้เพราะมีสติ เมื่อมีสติก็รู้ทันอารมณ์ รู้ทันจิตที่คิด ที่ปรุงแต่ง รู้แล้วก็วาง ถ้ารู้แบบนี้ใจเราก็สามารถสงบได้แม้อยู่ท่ามกลางเสียงอึกทึกวุ่นวาย แม้เราจะฟังวิทยุ ดูโทรทัศน์ ทีแรกใจก็กระเพื่อม กังวล แต่พอมีสติรู้ทัน ก็วางมันได้ ความสงบก็กลับมาสู่จิตใจ เราไม่จำเป็นต้องปิดหูปิดตา สามารถรับรู้ข่าวสารบ้านเมืองโดยที่ใจยังสงบอยู่ได้ เพราะไม่ได้รู้เรื่องภายนอกหรือข่าวสารบ้านเมืองเท่านั้น แต่ยังรู้ภายในคือรู้ใจด้วย รู้ใจแล้วก็วางความรู้สึกนึกคิดต่าง ๆ ลงได้ จึงทำให้ใจสงบ นี่คือสงบเพราะรู้ รู้ด้วยสติ

       เรายังสามารถจะรู้ด้วยปัญญา รู้ด้วยปัญญาคือ รู้ความจริงว่าสิ่งทั้งหลายทั้งปวงไม่เที่ยง รู้ถึงความเป็นอนิจจังของสิ่งต่างๆ รู้ว่าวันนี้สุขพรุ่งนี้ทุกข์ รู้ว่าวันนี้ทุกข์พรุ่งนี้สุข และรู้ว่าสิ่งทั้งหลายทั้งปวงนั้นไม่สามารถยึดมั่นถือมั่นว่าเป็นเราเป็นของเราได้ คือรู้ไตรลักษณ์นั่นเอง เมื่อรู้ไตรลักษณ์แล้วใจก็สงบ แม้มีอะไรมากระทบใจก็ไม่กระเพื่อม แม้ของจะสูญหายไปกับสายน้ำก็ไม่ทุกข์ เพราะเรารู้ตั้งแต่แรกแล้วว่า มันไม่ใช่เราไม่ใช่ของเรา เรารู้และตระหนักถึงความไม่เที่ยงอยู่ตลอดเวลา แม้ในวันที่มีความสุข เราก็ตระหนักถึงสิ่งที่พระพุทธเจ้าเรียกว่า อนาคตภัย

       อนาคตภัยคือ ภัยในอนาคต วันนี้สุขก็จริงแต่ว่าพรุ่งนี้ไม่แน่ วันนี้สุขภาพดี แต่พรุ่งนี้ก็อาจเจ็บป่วย วันนี้ยังมีกำลังวังชา แต่พรุ่งนี้ก็จะไม่มีเรี่ยวแรง วันนี้อาหารการกินอุดมสมบูรณ์ แต่พรุ่งนี้ก็อาจขาดแคลน วันนี้ครอบครัวชุมชนมีความสงบ แต่พรุ่งนี้ก็อาจจะวุ่นวายวิวาทกัน เมื่อระลึกได้เช่นนี้ก็พยายามป้องกันไม่ให้ภัยเหล่านั้นเกิดขึ้น ขณะเดียวกันก็เตรียมตัวเตรียมใจหากมันเกิดขึ้นมา จะได้ไม่เป็นทุกข์ เพราะเผื่อใจไว้แล้ว พร้อมกันนั้นก็มีปัญญารู้ว่าไม่มีอะไรที่เป็นของเราเลย ในยามที่เจ็บป่วยเราก็ยอมรับว่านี่เป็นธรรมชาติหรือธรรมดาของสังขาร เมื่อรู้เช่นนี้เราก็ปล่อยวางได้ น้ำจะท่วมบ้านเราก็ปล่อยวางและทำใจได้ เพราะเรารู้แต่แรกว่าไม่มีอะไรแน่นอนเลย หรือเห็นว่ามันเป็นเช่นนั้นเอง

       แต่เมื่อใดก็ตามที่เราทุกข์ก็แสดงว่าเรายังไม่เข้าถึงความจริง ยังไม่เกิดปัญญา หลวงพ่อชา สุภัทโท พูดไว้น่าคิดว่า ทุกอย่างที่เกิดขึ้นกับเรานั้นมันถูกเสมอ แต่ถ้าเราทุกข์เมื่อไหร่นั่นแปลว่าใจเราวางไว้ผิด ใจที่วางไว้ผิดในที่นี้ได้แก่การยึดติดถือมั่นเพราะความไม่รู้ เพราะขาดปัญญา แต่ถ้าเรามีปัญญา วางใจได้ถูกต้อง จิตก็จะสงบ ไม่ทุกข์เพราะความผันผวนปรวนแปรที่เกิดขึ้น อย่างนี้เรียกว่า สงบเพราะรู้ สงบอย่างนี้แหละที่จะนำไปสู่ความสุขอันสูงสุด คือพระนิพพาน ดังที่พระพุทธเจ้าตรัสว่า “สุขอื่นยิ่งกว่าความสงบไม่มี” 

                                                             *******

กิ่งธรรมจาก  http://www.visalo.org