มรณสติ
โดย พระไพศาล วิสาโล

       เราทุกคน ไม่ว่ายากดีมีจน ล้วนปรารถนาชีวิตที่ดีงาม ชีวิตที่ดีงามนั้น แต่ละคนมีความเข้าใจแตกต่างกันไป บางคนเข้าใจว่าหมายถึงชีวิตที่ถึงพร้อมด้วยทรัพย์สมบัติ ชื่อเสียง เกียรติยศ มีหน้าที่การงานที่มั่นคง มีครอบครัวที่อบอุ่น ส่วนบางคนมองว่าชีวิตที่ดีงามคือชีวิตที่มีธรรมะเป็นเครื่องปกปักรักษาใจและ เป็นเข็มทิศในการดำเนินชีวิต

        หลายท่านได้ใช้ความเพียรพยายามเพื่อบรรลุถึงชีวิตที่ดีงามดังกล่าว สำเร็จบ้าง ไม่สำเร็จบ้าง แต่ส่วนใหญ่แล้วเรามักจะให้ความสำคัญกับการทำให้ชีวิตที่เป็นอยู่นั้นมีความสุข ไม่ว่าจะเป็นความสุขในระดับใดก็ตาม พูดอีกอย่างหนึ่งก็คือเราทุกคนปรารถนาที่จะอยู่ให้ดี แต่ว่าความจริงอย่างหนึ่งที่เราต้องตระหนักและหนีไม่พ้นก็คือ เราทุกคนต้องตาย ไม่ว่าจะอยู่ดีมีสุขเพียงใด ประสบความสำเร็จในชีวิตหรือไม่ ในที่สุดเราทุกคนก็ต้องตาย

        วางใจให้เป็น
        ส่วนใหญ่ เรามักจะคำนึงถึงแต่เรื่องการอยู่ดี แต่มองข้ามเรื่องการตายดีไป แท้ที่จริงแล้วอยู่ดีกับตายดีเป็นเรื่องเดียวกัน แต่ถ้าหากว่าเรามองไม่เห็นถึงความเชื่อมโยงดังกล่าว เราก็จะสนใจแต่เพียงการอยู่ดีเท่านั้น ทั้งที่การตายดีนับเป็นสิ่งสำคัญที่เราต้องคำนึงถึงด้วย ไม่ใช่นึกถึงแต่เรื่องการอยู่ดีเพียงอย่างเดียว

       เวลาพูดถึงความตาย คนส่วนใหญ่ก็จะรู้สึกเสียวสยองไปถึงหัวใจ ไม่อยากคิดหรือไม่อยากฟังแม้แต่คำว่าความตาย ที่เป็นเช่นนั้นก็เพราะว่าเรามองว่าความตายเป็นสิ่งที่น่ากลัวเสียเหลือเกิน แต่ความจริงแล้ว ความตายไม่ใช่เรื่องน่ากลัวเลย สิ่งที่น่ากลัวกว่าก็คือ ใจของเรานั่นเองที่วางไว้ไม่ถูกต้อง เช่น กลัวตาย หรือไม่เข้าใจความตายดีพอ ถ้าหากว่าเรารู้จักวางใจอย่างถูกต้อง ความตายก็ไม่น่ากลัว และเมื่อถึงเวลาที่จะต้องตาย ก็สามารถตายอย่างสงบได้

       การตายอย่างสงบ เราจะเรียกว่าเป็นการตายดีก็ได้ คือตายไม่ทุรนทุราย ตายเพราะใจพร้อมน้อมรับความจริงโดยดุษณี ความจริงที่ว่านี้ก็คือความตายเป็นธรรมดาของทุกชีวิต ทุกชีวิตเมื่อเกิดแล้วก็ต้องแตกดับไป การตายดีนั้นเกิดขึ้นได้กับคนที่เตรียมพร้อมและยอมรับความจริงดังกล่าว ดังนั้น แม้ว่ายังไม่มีความปรารถนาที่จะตาย แต่เมื่อถึงเวลาตายก็สามารถจากไปอย่างสงบได้

       เราคงเคยได้ยินได้ฟังเรื่องของคนตายอย่างสงบ ตายอย่างสง่า อาจารย์โกวิท เขมานันทะ ลูกศิษย์คนสำคัญของท่านอาจารย์พุทธทาส เคยเล่าถึงทวดของท่านคนหนึ่งซึ่งเมื่อถึงวันจะสิ้นลม ท่านก็นั่งขัดสมาธิพิงเสาเรือน แล้วก็จากไปอย่างสงบในท่านั่งนั้น อาจารย์โกวิทซึ่งตอนนั้นเป็นเด็กมาก เล่าว่าคุณทวดหน้าตาอิ่มเอิบ ผิวพรรณผ่องใส ทั้งๆที่ชรามากแล้ว แต่สิ้นลมโดยไม่มีอาการที่น่ากลัวเลย เป็นการตายอย่างสงบ

        อาจารย์โกวิทยังพูดถึงคุณป้าของท่านคนหนึ่ง ซึ่งเมื่อรู้ตัวว่าจะสิ้นชีวิต ก็มีสติบอกลูกหลานให้ไปนิมนต์พระมาได้แล้ว เมื่อพระมาถึงท่านก็นอนพนมมือไว้กลางอก ฟังพระสวดแล้วก็สิ้นลมไปในท่านั้น เรียกว่าแทบจะรู้ตัวกระทั่งนาทีสุดท้ายของชีวิต เป็นการจากไปอย่างสงบ

         อยู่แบบลืมตาย-หลงตาย
        น่าสงสัยว่าทุกวันนี้ จะมีใครสักกี่คนที่สามารถจากไปในลักษณะนั้นได้ เพราะว่าเดี๋ยวนี้เรามองความตายเป็นเรื่องน่ากลัว เป็นเพราะเห็นความตายเป็นเรื่องน่ากลัวเราจึงพยายามไม่นึกถึงมัน เราพยายามทำใจให้วุ่น ทำชีวิตไม่ให้ว่าง ส่วนหนึ่งก็เพื่อเราจะได้ไม่ต้องนึกถึงความตายที่จะต้องเกิดขึ้นกับเราอย่างแน่นอนไม่วันใดก็วันหนึ่ง

       เราทำตัวให้วุ่น ทำชีวิตไม่ให้ว่าง ทำงานทั้งวันทั้งคืน หรือไม่ก็สนุกสนานรื่นเริง เสพสุข เที่ยวห้าง แสวงหาความบันเทิง สรรหาสิ่งแปลก ๆ ใหม่ ๆ อยู่เสมอก็เพื่อจะได้ไม่ต้องนึกถึงความตาย เราจึงมีชีวิตอยู่เหมือนคนลืมตาย

      ทุกวันนี้คนที่อยู่แบบลืมตายมีเป็นจำนวนมาก คือลืมไปว่าตนเองจะต้องตาย และส่วนใหญ่เมื่อมีชีวิตอยู่แบบลืมตาย ถึงเวลาสิ้นลมก็จะมีอาการอย่างที่คนโบราณเรียกว่า หลงตาย คือตายด้วยความหลง ตายด้วยความทุกข์ทรมาน กระสับกระส่าย ยิ่งสมัยนี้มีเทคโนโลยีนานาชนิด ซึ่งในบางกรณีแทนที่จะเป็นการยืดชีวิตหรือช่วยชีวิต กลับเป็นกระบวนการยืดความตาย ก็เท่ากับว่าทำให้สภาวะหลงตายยืดยาวไปด้วยเช่นกัน

        ภาวะตายทั้งเป็น
        แต่ก่อนจะถึงภาวะหลงตาย หลายคนจะมีชีวิตเหมือนคนตายหรืออยู่ในภาวะตายทั้งเป็น เช่น พอได้ทราบว่าตัวเองเป็นโรคร้าย เป็นมะเร็ง เป็นเอดส์ หรือเป็นโรคอะไรก็ตามที่รักษาไม่หาย ทั้งๆที่สุขภาพยังไม่ถึงกับย่ำแย่ แต่เพียงแค่ได้ฟังคำวินิจฉัยจากแพทย์ว่าตัวเองมีโรคมะเร็ง ทั้ง ๆ ที่เป็นขั้นที่หนึ่งเท่านั้น ก็เข่าอ่อน หมดเรี่ยวแรง ไม่เป็นอันกินอันนอน นอนไม่หลับ หน้าตาซีดเซียว ขาดชีวิตชีวาตั้งแต่วินาทีแรกที่รู้ข่าว อย่างนี้เรียกว่าเสมือนตายทั้งเป็น แม้ยังมีชีวิตแต่ก็เหมือนตายแล้ว นี้คือสภาพที่เกิดขึ้นกับคนในยุคปัจจุบันเป็นจำนวนมาก เนื่องจากมีชีวิตอยู่แบบลืมตาย ก็เลยหลงตาย และก่อนที่จะหลงตายก็อยู่เหมือนตาย คือตายทั้งเป็นเมื่อได้ทราบข่าวร้าย

      จริงๆแล้ว เราไม่จำเป็นต้องอยู่ในสภาวะเช่นนั้นก็ได้ ถึงแม้ว่าความตายจะต้องเกิดขึ้นกับทุกคน ถึงแม้จะมีความจริงอยู่ว่า เราเลือกไม่ได้ว่าจะตายเพราะเหตุใด หรือเรารู้ไม่ได้ด้วยซ้ำว่า เราจะตายที่ไหน ตายเมื่อไร อายุเท่าไร ดังที่พระพุทธองค์ตรัสไว้ว่า สิ่งที่รู้ล่วงหน้าไม่ได้ ๕ อย่าง คือ ไม่รู้จะตายด้วยเหตุใด ที่ไหน อย่างไร ด้วยอายุเท่าไร และตายแล้วจะไปไหน ทั้งหมดนี้คือสิ่งที่เราไม่สามารถจะเลือกได้ แม้จะเป็นเอดส์หรือเป็นมะเร็ง ก็ไม่แน่ว่าจะตายด้วยโรคนั้นๆเสมอไป

       สิทธิในการตายอย่างสงบ
       แต่เราเลือกได้ว่า เราจะตายด้วยอาการอย่างไร จะตายด้วยความทุรนทุราย หรือตายด้วยอาการสงบ เราเลือกได้ว่าจะวางใจอย่างไรเมื่อวาระสุดท้ายมาถึง แต่ไม่ได้หมายความว่าอยู่ดีๆ เราจะเลือกได้ตามใจชอบ เราเลือกได้เพราะเราเตรียมตัวไว้ก่อน เมื่อเรารู้ว่าควรจะตายด้วยอาการอย่างไร เราก็ฝึกฝนพัฒนาจิตใจเพื่อให้ตายอย่างนั้นได้ นี้คือสิ่งที่อยู่ในวิสัยของเราที่จะทำได้ แม้เรากำหนดไม่ได้ว่าจะตายเมื่อไรและที่ไหนด้วยสาเหตุใดก็ตาม

       เราไม่รู้หรอกว่า เราจะตายด้วยโรคร้าย ด้วยอุบัติเหตุ หรือเพราะถูกทำร้าย แต่เราสามารถที่จะสร้างหลักประกันได้ในระดับหนึ่งว่า เราจะตายดีได้หรือไม่ ความตายอย่างสงบเป็นสิทธิของทุกคนจริงๆ ทุกคนในที่นี้ ไม่ได้หมายถึงพระสงฆ์องค์เจ้า หรือนักปฏิบัติธรรมเท่านั้น แม้เป็นคฤหัสถ์ อยู่ไกลวัด ไม่ว่าเด็ก หรือผู้สูงอายุ แม้แต่คนที่ตายเพราะประสบอุบัติเหตุหรือตายเพราะโรคร้าย ก็มีสิทธิที่จะตายอย่างสงบได้ทุกคน

       สิทธิย่อมมาจากหน้าที่
       แต่สิทธินี้จะเกิดขึ้นได้อย่างไร สิทธินี้จะเกิดขึ้นได้ต่อเมื่อเราทำหน้าที่อย่างถูกต้อง สิทธิกับหน้าที่ต้องไปด้วยกัน ถ้าเราทำหน้าที่อย่างถูกต้อง ไม่บ่ายเบี่ยงหลีกเลี่ยง เราก็ได้สิทธิที่จะตายอย่างสงบ สิทธินี้จะได้มาต่อเมื่อเราทำหน้าที่อย่างถูกต้อง นั่นคือหน้าที่ที่พร้อมจะตายเมื่อเหตุปัจจัยมาถึง

       ความตายเป็นหน้าที่ของทุกชีวิต สัตว์ทั่วไปไม่รู้จักหน้าที่นี้ แต่มนุษย์เราทุกคนต้องรู้จัก เมื่อรู้จักแล้วต้องทำหน้าที่นั้นให้ดี คือการเตรียมพร้อมที่จะตาย รวมทั้งการยอมรับความตายเมื่อถึงเวลา ไม่หลีกหนี ไม่คิดที่จะโกงความตาย ไม่คิดที่จะเอาชนะความตาย เพราะตระหนักดีว่ามันเป็นหน้าที่ที่จะต้องตาย เราต้องพร้อมยอมรับเมื่อเวลานั้นมาถึง

       แต่ก่อนที่เวลานั้นจะมาถึง เราก็ต้องเตรียมตัว ไม่ว่าจะเป็นหน้าที่ของพ่อของแม่ หน้าที่ของข้าราชการ หน้าที่ของครู หน้าที่นั้นจะทำได้ดีเมื่อมีการฝึกฝน ฝึกปรือ หน้าที่ที่จะตายก็เช่นกัน มันเรียกร้องให้เราต้องฝึกฝนเช่นเดียวกับหน้าที่อื่นๆ

       เตรียมพร้อมตาย
        ดังนั้นการพร้อมตายหรือการเตรียมตัวให้พร้อมที่จะตาย เป็นหน้าที่ของทุกคนโดยเฉพาะชาวพุทธที่ตระหนักดีว่าชีวิตนั้นไม่เที่ยง พร้อมตายหรือการเตรียมตัวให้พร้อมที่จะตายหมายความได้หลายประการ ประการแรก หมายถึงการระลึกถึงความตายอยู่เสมอ ไม่ใช่ความตายของคนอื่น แต่เป็นความตายของเราเอง เมื่อระลึกถึงความตายแล้ว ก็เตรียมตัวตายอยู่เสมอ การเตรียมตัวตายหมายถึงการทำหน้าที่ หรือ การใช้ชีวิตให้ดีที่สุด มีสิ่งสำคัญใดในชีวิตก็ควรเร่งรีบขวนขวายทำให้แล้วเสร็จ ไม่ให้คั่งค้าง แต่นั้นเป็นเพียงงานภายนอก ที่สำคัญพอๆกันก็คือ งานภายใน คือการเปิดใจยอมรับความจริง และฝึกใจให้รู้จักปล่อยวางสิ่งต่างๆที่คิดว่าเป็นของเรา สิ่งที่เรามี สิ่งที่เราเป็นอยู่ในขณะนี้

       มรณสติ
       ด้วยเหตุนี้มรณสติหรือมรณานุสติจึงเป็นสิ่งสำคัญสำหรับชาวพุทธ มรณสติหรือมรณานุสติ จัดว่าเป็นกรรมฐานหนึ่งในสี่สิบ ที่พระอรรถกถาจารย์ได้รวบรวมเอาไว้ และเป็นสิ่งที่เราทุกคนควรจะน้อมนำมาประพฤติมาปฏิบัติ ถ้าหากว่าเราละเลยมรณสติ พยายามหนีความตาย พยายามปฏิเสธความตาย เราก็จะต้องถูกความตายนั้นคุกคาม ไม่ใช่แค่คุกคามชีวิตแต่คุกคามถึงจิตใจ ความตายก็เลยกลายเป็นศัตรู แต่ในทางตรงกันข้ามถ้าเราระลึกถึงความตายอยู่เสมอ เจริญมรณสติอยู่เป็นประจำ จนกระทั่งคุ้นชินกับความตายที่จะเกิดขึ้นกับเราหรือกับคนที่เรารัก ความตายก็จะกลายเป็นมิตร กลายเป็นครู กลายเป็นอาจารย์ ที่จะเคี่ยวเข็ญเราให้ใช้เวลาทุกนาทีอย่างมีคุณค่า ซึ่งจะช่วยทำให้เราเข้าใกล้ธรรมะ หรือเข้าใกล้จุดหมายสูงสุดในฐานะชาวพุทธที่แท้

       มรณสติ ไม่ใช่เป็นเพียงแค่การนึกถึงความตายที่เกิดขึ้นกับตัวเราเท่านั้น นั่นเป็นส่วนแรกของมรณสติ มรณสติมีสองส่วน ส่วนแรก คือ การระลึกถึงความจริงว่า เราต้องตายอย่างแน่นอน แต่เท่านั้นยังไม่พอ ต้องระลึกต่อไปด้วยว่า เราสามารถจะตายได้ทุกโอกาส สามารถจะตายได้ทุกเมื่อ แม้ยังเป็นหนุ่มเป็นสาวอยู่ก็ตาม สำหรับคนส่วนใหญ่ความตายเป็นสิ่งที่แย่ แต่ที่แย่กว่านั้นก็คือเราไม่รู้ว่าเราจะตายเมื่อไร อาจจะคืนนี้ อาจจะพรุ่งนี้ก็ได้

       มีภาษิตทิเบตบทหนึ่งกล่าวไว้อย่างน่าฟังว่า “ระหว่างวันพรุ่งนี้กับชาติหน้า ไม่มีใครรู้หรอกว่าอะไรจะมาถึงก่อน” เราอย่าไปคิดว่าพรุ่งนี้จะมาก่อนชาติหน้า อันนั้นไม่จริงเสมอไป เราไม่มีทางรู้เลย เพราะบางคนอาจไม่มีวันพรุ่งนี้เลยก็ได้ พ้นจากวันนี้ไปก็อาจจะกลายเป็นชาติหน้าเลยก็ได้ นี้คือความจริงที่ต้องตระหนัก คือเราต้องตายอย่างแน่นอน แต่ไม่แน่ว่าจะตายเมื่อไร เราอาจจะตายวันนี้ หรือคืนนี้ก็ได้

       ทีนี้ก็ต้องพิจารณาต่อไปว่า ถ้าเราตายในวันนี้หรือวันพรุ่งนี้จริงๆ เราเตรียมใจพร้อมหรือยัง นี้คือส่วนที่สองของมรณสติ คือการถามใจตัวเองว่า ถ้าจะต้องตายในวันนี้หรือวันพรุ่งนี้ เราทำความดีมาพอหรือยัง สิ่งสำคัญที่ควรทำ เราได้ทำหรือยัง รวมไปถึงว่า เราพร้อมที่จะปล่อยวางสิ่งที่เรามีเราเป็นหรือเปล่า

       มรณสติสองส่วน
       สรุปว่ามรณสติมีสองส่วน หนึ่ง คือ การระลึกถึงความจริงว่าเราจะต้องตายอย่างแน่นอน และอาจจะตายในวันนี้พรุ่งนี้ก็ได้ สอง การถามตัวเองว่าเราพร้อมตายหรือยัง เราทำความดีมาพอหรือยัง ส่วนที่สองนี้จะโยงสู่การปฏิบัติ คือทบทวนว่าเราได้ทำสิ่งที่ควรทำแล้วหรือยัง ส่วนนี้หากพิจารณาถูกต้องจะกระตุ้นให้เราขวนขวายทำความดี ไม่ผัดผ่อนในการทำหน้าที่ที่สำคัญ ไม่ว่ากับตัวเอง กับครอบครัว กับพ่อแม่ ลูกหลาน หรือกับส่วนรวมด้วย หากเราทำหน้าที่เหล่านี้ครบถ้วน คือทำทั้งงานภายนอก และงานภายใน เราก็พร้อมสำหรับการพลัดพราก นั้นคือพร้อมจะไปอย่างสงบได้

         มรณสติในพระพุทธศาสนาจะต้องมีสองส่วนเสมอ เพียงแค่การระลึกถึงความตายอย่างเดียว ยังไม่ใช่มรณสติที่สมบูรณ์ จะต้องโยงมาสู่การปฏิบัติ หรือใช้ความจริงของชีวิตนั้น เป็นเครื่องกระตุ้นให้เกิดการปฏิบัติ ทั้งทำความดีและฝึกใจให้เรียนรู้ที่จะปล่อยวาง

       เมื่อพระพุทธองค์ยังทรงพระชนมชีพอยู่ พระองค์ตรัสถึงมรณสติให้พระสาวกน้อมระลึกและนำไปปฏิบัติอยู่เสมอ เมื่อพระองค์ตรัสถึงความไม่เที่ยงของชีวิต พระองค์จะไม่ตรัสเพียงเท่านั้น แต่จะตรัสต่อไปว่า ให้เร่งปฏิบัติหรือทำความดี เช่น มีพุทธพจน์ตอนหนึ่งกล่าวว่า “รีบทำความเพียรเสียแต่วันนี้ ใครเล่าจะรู้ว่าพรุ่งนี้ความตายจะมาเยือนหรือไม่” (อชฺเชว กิจฺจมาตปฺปํ โก ชญฺญา มรณํ สุเว) บางสำนวนก็แปลว่า ความเพียรเป็นกิจที่ต้องทำวันนี้ ใครรู้ความตายแม้วันพรุ่งนี้

        ในปัจฉิมพุทธโอวาทพระองค์ก็ตรัสทำนองนี้ว่า “สังขารทั้งหลายมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา ท่านทั้งหลายจงทำความไม่ประมาทให้ถึงพร้อมเถิด” (วยธมฺมา สงฺขารา อปฺปมาเทน สมฺปาเทถ วยธมฺมา สงฺขารา อปฺปมาเทน สมฺปาเทถ) สังขารทั้งหลายมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา นั้นคือทุกชีวิตต้องตาย ดังนั้นจะต้องเร่งทำทำความเพียรให้เต็มที่ อย่าปล่อยเวลาให้ล่วงเลยไปโดยเปล่าประโยชน์ เห็นได้ว่าพระองค์จะไม่ตรัสถึงความตายเฉย ๆ แต่จะเตือนให้เร่งทำความดีควบคู่ไปด้วย หรือไม่ก็ให้ถามตัวเองว่า เราทำความดีมามากน้อยเพียงใด

        ในพระสูตรบทหนึ่ง พระองค์ได้กระตุ้นให้พระสาวกเร่งทำความเพียร โดยระลึกถึงความตายอยู่เสมอ เพราะเหตุที่จะทำให้ตายนั้นมีมากมาย เช่น งูพิษกัด แมลงป่องต่อย ตะขาบกัด หาไม่ก็เพราะหกล้ม อาหารไม่ย่อย ดีซ่าน เสมหะกำเริบ หรือลมเป็นพิษ อาจจะตายเพราะถูกมนุษย์หรืออมนุษย์ทำร้ายก็ได้ จึงสามารถตายได้ทั้งกลางวันและกลางคืน ดังนั้น จึงควรพิจารณาว่า บาปหรืออกุศลธรรมที่ยังไม่ได้ละ มีหรือไม่ ถ้ายังมี ก็ให้เร่งละบาปหรืออกุศลธรรมนั้น ขณะเดียวกันก็ให้หมั่นเจริญกุศลธรรมให้เพิ่มพูนทั้งกลางวันและกลางคืน

       จะเห็นว่า พระองค์ไม่ได้ตรัสเพียงแค่ให้เตือนตนเสมอว่าเราจะตายเมื่อไรไม่รู้ แต่พระองค์ยังย้ำว่าเราต้องเร่งทำความดี ละอกุศลธรรม และสร้างกุศลธรรมให้มาก

       มรณสติในชีวิตประจำวัน
        ทีนี้ขอให้โยงกลับมาถึงเรื่องการดำเนินชีวิตในยุคสมัยปัจจุบัน การเจริญมรณสติเป็นสิ่งที่เราควรทำอยู่เสมอ เพื่อเราจะได้ไม่อยู่แบบลืมตาย ใหม่ๆการเจริญมรณสติอาจจะเกิดจากการได้ยินได้ฟังพระสงฆ์หรือครูบาอาจารย์ท่านพูดอย่างนี้ หรืออ่านพระไตรปิฎกได้พบข้อความอย่างนี้ เราฟังแล้วอ่านแล้วก็จำเอาไว้ แต่การได้ยินได้ฟังได้อ่านเท่านี้ยังไม่พอ จะต้องน้อมระลึกอยู่เสมอ การน้อมระลึกหรือการเจริญมรณสติทำได้หลายอย่าง จะยกตัวอย่างสามประการ

       หนึ่ง ซ้อมตายหรือฝึกตาย ก่อนที่เราจะหลับลองซ้อมตายดู คือนอนราบกับพื้น ทำใจผ่อนคลาย ปล่อยวางเรื่องที่กังวลไม่ว่าจะเป็นอดีตหรืออนาคต แล้วลองทำใจให้สงบ พิจารณาหรือน้อมนึกไปว่า คืนนี้อาจเป็นคืนสุดท้ายของเรา อีกไม่กี่นาทีข้างหน้าร่างนี้ก็จะไม่มีลมเข้าออก ที่เคยเคลื่อนไหวได้ก็จะแน่นิ่ง ที่เคยอุ่นก็เริ่มเย็น ที่เคยยืดหยุ่นได้ก็เริ่มแข็ง

      ในขณะที่กำลังจะหมดลม ขอให้นึกลึกถึงสิ่งต่างๆที่เรามีอยู่ เช่น ทรัพย์สมบัติเป็นต้น พิจารณาว่าเมื่อเราต้องตาย ทรัพย์สมบัติที่เราอุตส่าห์แสวงหาสะสมมา สิ่งมีค่าที่เราหวงแหนรักษาไว้ ของรักของหวงที่เราไม่อยากให้ใครมาแตะต้อง ทั้งหมดนี้เราจะเอาไปไม่ได้เลยแม้แต่อย่างเดียว จะไม่เหลืออะไรที่เป็นของเราเลย ไม่ว่าเราจะรักหรือหวงแหนแค่ไหน ทั้งหมดนี้จะต้องตกเป็นของบุคคลอื่น

       งานการก็เช่นเดียวกัน เมื่อเราสิ้นลม งานการที่เราอุตส่าห์เพียรทำมา หรือที่ยังคั่งค้างอยู่ เราจะต้องทิ้งหมด ไม่สามารถจะทำอะไรได้อีกแล้ว ลูกหลานที่เรารัก ที่เราพาไปโรงเรียนทุกวัน ที่เราได้พบทุกเช้า ที่เราแสนรักแสนห่วง เราจะต้องพรากจากเขา เช่นเดียวกับพ่อแม่ที่แก่เฒ่า เราจะต้องพรากจากเขาเหล่านั้นไปหมด ไม่สามารถที่จะดูแลหรือตอบแทนบุญคุณได้อีกต่อไป

       ลองพิจารณาทีละเรื่อง ทีละอย่างเช่น ทรัพย์สมบัติ งานการ ลูกหลาน พ่อแม่ สามีภรรยา มิตรสหาย และผู้คนที่เรารัก ที่มีความหมายต่อชีวิตของเรา ทั้งหมดนี้จะถูกพรากด้วยน้ำมือของความตาย ให้เราพิจารณาแต่ละอย่างดู แล้วถามใจเราดูว่า เราพร้อมที่จะจากทรัพย์สมบัติเหล่านั้นไปไหม เราพร้อมจะทิ้งงานการไว้ข้างหลังหรือไม่ และเราพร้อมที่จะจากลูกหลาน พ่อแม่ และคนรักไปหรือเปล่า

       การพิจารณาอย่างนี้มีประโยชน์มาก เพื่อทำให้รู้ว่า เราพร้อมที่จะปล่อยวางแค่ไหน เราพร้อมที่จะเผชิญกับความพลัดพรากสูญเสียหากเกิดขึ้นมาแบบฉับพลันทันทีหรือไม่ นั่นคือการพิจารณาเพื่อดูใจของเรา เพื่อตรวจสอบจิตใจของเรา ถ้าหากเรายังไม่พร้อม เราย่อมรู้สึกกลัว รู้สึกตื่นตระหนก รู้สึกอาลัย นั่นแสดงว่าเรายังมีบางอย่างที่ยังไม่ได้ทำ บางอย่างนั้นอาจจะหมายถึงหน้าที่จะต้องทำต่อเขา หรืออาจหมายถึงใจของเราเองที่ยังไม่พร้อมปล่อยวาง เมื่อเป็นเช่นนั้นเราก็ต้องเร่งทำหน้าที่ต่อเขาให้สมบูรณ์ และฝึกใจให้พร้อมปล่อยวาง

การพิจารณาทำให้เกิดปัญญา
        การพิจารณาแบบนี้ ถ้าน้อมใจให้รู้สึกว่าจะต้องตายไปจากโลกนี้จริงๆ ไม่ใช่เป็นแค่ความคิด จะทำให้เราเกิดความตื่นตัวขวนขวายที่จะทำในสิ่งที่ควรทำ เห็นความจำเป็นที่จะต้องฝึกใจให้ปล่อยวางให้ได้ สองอย่างนี้ไปด้วยกัน ถ้าเรายังรู้สึกว่าเรายังไม่ได้ทำหน้าที่ต่อใครบางคน หรือยังทำไม่สมบูรณ์ เราจะรู้สึกว่าเรายังปล่อยวางไม่ได้ แต่ถ้ารู้สึกว่าเราทำหน้าที่ต่อคนรักได้สมบูรณ์แล้ว การปล่อยวางก็เป็นเรื่องง่ายขึ้น นี้คือการพิจารณาอย่างหนึ่ง

งานศพตัวเอง
         สอง เจริญมรณสติโดยนึกถึงงานศพของเรา เมื่อถึงวันที่เราต้องตายและเขาบรรจุร่างของเราไว้ในโลง มีคนมางานศพ เราเห็นผู้คนมางานศพของเรา เช่น ลูกน้อง เจ้านาย ญาติมิตร เพื่อนฝูง ทีนี้ให้นึกดูว่า เราอยากให้เขาพูดถึงเราอย่างไรในงานศพของเรา เราอยากจะให้เขาสรรเสริญว่าเราเป็นคนดีมีเมตตา เป็นคนที่รักศีลรักธรรม เป็นคนเอื้อเฟื้อเผื่อแผ่หรือไม่ ฯลฯ ถ้าเป็นเช่นนั้นเราต้องถามตัวเองว่า เราได้ทำความดีมากพอหรือยัง ที่จะให้เขาพูดถึงเราอย่างนั้น ถ้าใคร่ครวญแล้วพบว่าเรายังไม่ได้ทำความดีมากพอต่อบุคคลเหล่านั้น ก็เป็นเรื่องยากที่เขาจะพูดถึงเราไปในทางที่ดีอย่างนั้นได้ การคิดถึงงานศพของตัวเองเป็นวิธีการหนึ่งที่จะช่วยให้เราตื่นตัวและขวนขวายในการทำความดี

อสุภกรรมฐาน
        สาม พิจารณาถึงความเน่าเปื่อยของร่างกาย ดังได้กล่าวมาแล้วว่าการพิจารณามรณสติจะช่วยทำให้เราตระหนักถึงสองอย่างคือ หนึ่ง เร่งทำความดี สอง รู้จักปล่อยวาง  เราอาจจะเจริญมรณสติในอีกแง่หนึ่ง คือการพิจารณาถึงร่างกายที่เราแสนรักแสนห่วง เมื่อถึงเวลาที่ต้องตาย ร่างกายที่เคยยืดหยุ่นก็จะเริ่มแข็ง ที่เคยอุ่นก็กลับเย็น ที่เคยปรุงแต่งให้สวยงามตั้งแต่ปลายผมจนถึงปลายเท้า ก็จะเริ่มสกปรก ผิวพรรณที่เปล่งปลั่งสดใสก็กลายเป็นเขียวช้ำ ที่เคยประทินด้วยกลิ่นหอมก็เริ่มส่งกลิ่นเหม็น แล้วก็อืดเน่า ที่เคยสะอาดหมดจดก็เริ่มสกปรกเพราะมีน้ำเหลืองไหลออกมาตามทวารต่าง ๆ ที่ใคร ๆ อยากอยู่ใกล้ชิด อยากกอดอยากหอมร่างนี้ ตอนนี้เขากลับรังเกียจอยากอยู่ไกล ๆ ไม่กล้าที่จะเหลียวดูด้วยซ้ำ

       มาถึงตรงนี้ลองถามตัวเองว่า ร่างกายที่เราอุตส่าห์ฟูมฟักดูแลรักษานักหนา ยังเป็นร่างกายที่สมควรหลงใหล หรือสมควรหวงแหนหรือไม่ เพราะว่าเราเองก็คงไม่อยากที่จะอยู่ใกล้กับร่างกายที่มีสภาพแบบนั้น การเจริญมรณสติแบบนี้จะช่วยให้เราคลายความยึดติดนี้ในร่างกายนี้ ไม่มัวหลงใหลภาคภูมิใจหรือหมกมุ่นกับการประดับประดาร่างกายนี้จนไม่สนใจที่ จะทำสิ่งที่มีคุณค่า วิธีนี้เหมาะสำหรับคนที่หลงใหลความงามของร่างกาย ซึ่งเป็นสิ่งที่ไม่จิรังยั่งยืนเลย

วิธีการเหล่านี้จะได้ผลดีถ้าทำในช่วงเวลาที่เราปลอดโปร่ง ใจสงบ เพราะใจจะน้อมนึกได้ชัดเจน และส่งผลถึงความรู้สึกของเรา ไม่เช่นนั้นมันจะเป็นแค่ความคิด พอเป็นแค่ความคิด เราก็อาจรู้สึกเฉย ๆ ไม่เกิดความตื่นตัวหรือขวนขวายที่จะทำความดีฝึกใจให้ปล่อยวาง

ทางลัดในการเจริญมรณสติ
         ยังมีวิธีการเจริญมรณสติที่ใช้เวลาน้อยและสามารถจะทำได้ในชีวิตประจำวัน ทำได้ทุกเวลา ไม่จำเป็นต้องรอให้ถึงเวลาใกล้นอน เช่น เวลาเราเดินทาง ไม่ว่าจะเป็นก่อนเดินทางหรือขณะเดินทาง ลองเตือนใจสักหน่อยว่า นี้อาจจะเป็นการเดินทางครั้งสุดท้ายของเรา เราออกจากบ้านแล้วอาจไม่ได้กลับบ้านอีก ถ้าบังเอิญว่านี้เป็นการเดินทางครั้งสุดท้าย เราพร้อมจะตายหรือไม่ พร้อมจะปล่อยวางทุกสิ่งหรือเปล่า หรือว่ายังมีเรื่องค้างคาใจ ยังห่วงกังวลใครบางคนอยู่ ถ้าหากยังมีสิ่งค้างคาใจหรือห่วงกังวล แสดงว่าเรามีงานบางอย่างที่ยังทำไม่เสร็จหรือยังไม่ได้ทำเลย เช่น ยังไม่ได้ตอบแทนบุญคุณพ่อแม่เลย หรือยังไม่ได้ทำความดีให้มากพอเลย หรือยังไม่ได้เตรียมใจลูกให้พร้อมรับความตายของพ่อแม่ ฉะนั้นถ้าเราถึงที่หมายโดยปลอดภัย เราจะต้องไม่นิ่งดูดาย ชะล่าใจหรือผัดผ่อนอีกต่อไป ต้องเร่งทำสิ่งนั้นให้แล้วเสร็จในขณะที่ยังมีเวลา เพราะเราไม่รู้ว่าเราจะมีอันเป็นไปเมื่อไร

       อีกวิธีหนึ่งคือ เมื่อพิจารณาว่านี้อาจเป็นการเดินทางครั้งสุดท้ายของเรา อาจเกิดอุบัติเหตุ เช่น เครื่องบินตก รถชนกัน ให้ถามใจตัวเองว่าในชั่วไม่กี่วินาทีสุดท้ายที่เรายังมีลมหายใจ เราจะวางใจอย่างไร ทำอย่างไรใจถึงจะสงบ ไม่ตื่นตระหนก ไม่ตกใจ พร้อมจะจากไปโดยไร้ความห่วงกังวล สามารถวางทุกอย่างได้ในนาทีวิกฤตนั้น อันนี้เป็นเรื่องสำคัญมาก เพราะหากเรายังห่วงกังวล นึกถึงลูก นึกถึงคู่รัก นึกถึงพ่อแม่ ถ้าจากไปตอนนั้นเราก็ตายอย่างไม่เป็นสุข

     การตายในขณะที่จิตมีความห่วงอาลัย วิตกกังวล ย่อมเป็นการตายที่ไม่ดี ถ้าไปในสภาพจิตที่ห่วงกังวล หวาดกลัว หรือตื่นตระหนก ย่อมไปสู่ทุกคติได้เพราะจิตเป็นอกุศล ชาวพุทธที่เข้าใจเรื่องอาสันนกรรม หรือกรรมใกล้ตายย่อมทราบดีว่า ในยามที่จะสิ้นลมนั้น การระลึกถึงสิ่งที่เป็นกุศลเป็นเรื่องสำคัญมาก เพราะจะทำให้ไปสู่สุคติ แต่เราจะระลึกถึงสิ่งที่เป็นกุศลอย่างไร ถ้าเราไม่ฝึกอยู่เสมอ หรือซ้อมบ่อย ๆ ซ้อมที่ว่าหมายถึงซ้อมที่ใจ ไม่ใช่ซ้อมให้เครื่องบินตก ให้รถชน แต่ซ้อมที่ใจว่า ถ้าเหตุการณ์นี้เกิดขึ้นจริงๆ เราจะทำใจอย่างไร นี้ก็เป็นการเจริญมรณสติซึ่งทำได้ทุกวัน วันละหลายๆครั้ง เพราะเดี๋ยวนี้เราเดินทางกันบ่อยมาก

ไปเยี่ยมผู้ป่วย
        เวลาเราไปโรงพยาบาล ไปเยี่ยมผู้ป่วย ให้เราพิจารณาว่า ถ้าเราตกอยู่ในสภาพเดียวกับผู้ป่วยที่อยู่ข้างหน้าเรา เราจะวางใจอย่างไร ถามใจเราดูว่า เราพร้อมไหมที่จะอยู่ในสภาพเช่นนั้น ถ้าหากเราต้องนอนอยู่ในห้องไอซียู หรือนอนแบบอยู่ในโรงพยาบาล ไม่ใช่เป็นวัน ๆ แต่นอนเป็นอาทิตย์หรือนอนเป็นเดือน เราต้องเจอทุกขเวทนาแรงกล้า เราพร้อมหรือไม่ ส่วนใหญ่ไม่เคยคิดถึงเรื่องนี้ ทั้ง ๆ ที่เราทุกคนหนีความเจ็บป่วยไม่พ้น และสักวันหนึ่งอาจเป็นโรคร้ายต้องเข้าโรงพยาบาล ดังนั้นเราจึงควรเตรียมใจรับมือกับเหตุการณ์นี้อยู่เสมอ โดยเอาผู้ป่วยที่เราเยี่ยมมาเป็นครู ผู้ป่วยบางคนอาจจะกระสับกระส่าย ทุรนทุราย หรืออาละวาด แต่ผู้ป่วยบางคนยังสงบได้ทั้ง ๆ ที่เป็นโรคร้าย กำลังจะตาย

       ไม่ว่าเขาจะอยู่ในสภาพเช่นใดก็ตาม เขาเป็นครูเราได้ทั้งสิ้น ผู้ป่วยที่ทุรนทุรายเป็นครูสอนเราว่า ที่เขาเป็นอย่างนั้นเพราะเขามีสิ่งค้างคาใจใช่ไหม ไม่เคยเตรียมใจเลยหรือเปล่า บางคนทำงานมาทั้งชีวิต พอมานอนเฉยในโรงพยาบาลก็อยู่ไม่ได้ อึดอัดกระสับกระส่าย เพราะเคยทำแต่งานไม่รู้จักคำว่าพัก เขาไม่ได้กระสับกระส่ายเพราะทุกข์กาย แต่กระสับกระส่ายเพราะทุกข์ใจต่างหาก ผู้ป่วยแบบนี้ก็เป็นครูของเราได้ เขาสอนให้เรารู้จักฝึกใจให้ปล่อยวางจากงานการบ้าง ฝึกใจให้รู้จักอยู่กับตัวเองให้ได้ คนส่วนใหญ่ไม่รู้จักอยู่กับตัวเอง ไปอยู่กับงานหรือหนีไปอยู่กับความสนุกสนาน พอต้องมาอยู่กับตัวเองหรือนอนคนเดียวในโรงพยาบาล จึงเป็นทุกข์อย่างยิ่ง

       ผู้ป่วยบางคนนอนอย่างสงบ แม้ว่าจะมีทุกขเวทนาบีบคั้นมาก หรือเป็นโรคร้ายที่รักษาไม่หาย แต่เขาก็ไม่กระสับกระส่าย เพราะทำใจยอมรับความจริงได้ คนป่วยแบบนี้ก็เป็นครูของเราได้ด้วยเช่นกัน เจอคนป่วยแบบนี้แล้วเราต้องถามตัวเองว่า เขาทำอย่างนั้นได้อย่างไร เราจะเรียนรู้จากเขาได้อย่างไร

      ถ้าเราไปเยี่ยมเขาด้วยการวางใจแบบนี้ ความเจ็บป่วยของเขาก็จะเป็นเครื่องกระตุ้นเตือนให้เราเห็นความสำคัญของการฝึกตนบำเพ็ญจิต เพื่อจะได้มีความพร้อมในการรับมือกับความเจ็บป่วยในวันข้างหน้า

ไปงานศพ
       เวลาเราไปงานศพก็เช่นกัน เดี๋ยวนี้งานศพกลายเป็นงานสังสรรค์ในหมู่เพื่อนฝูงหรือคนรู้จักไปแล้ว ทำให้เราเสียโอกาสที่จะเกิดปัญญาจากงานศพ ที่จริงเมื่อไปงานศพ เราควรมีเวลาพิจารณาว่า ผู้ที่อยู่ในหีบศพ ครั้งหนึ่งเคยมีชีวิตอยู่เหมือนเรา และสักวันหนึ่งเราก็ต้องเป็นเหมือนเขา เขาคือครูสอนให้เราระลึกถึงความไม่เที่ยงของชีวิต เขาคือผู้ที่เตือนเราว่าสักวันหนึ่งเราจะต้องจากโลกนี้และทุกสิ่งที่เรารัก ไป ทีนี้ก็ต้องถามตัวเองว่า เราพร้อมที่จะจากโลกนี้ไปหรือยัง นอกจากนี้เรายังอาจเอาชีวิตของผู้ตายเป็นบทเรียนสำหรับเรา บางคนตายอย่างสงบเพราะทำใจปล่อยวางได้หมด บางคนตายไม่สงบ เพราะยอมรับความตายไม่ได้ พยายามยื้อชีวิตทุกวิถีทาง ไม่ว่าจะตายแบบไหน เขาก็เป็นครูสอนเราได้ทั้งนั้นว่าอะไรควรทำ อะไรไม่ควรทำในขณะที่เรายังมีลมหายใจอยู่

      เวลาเราอ่านหนังสือพิมพ์ พบข่าวอุบัติเหตุหรือวินาศภัย เราอย่าอ่านด้วยความอยากรู้อยากเห็น ว่าเกิดอะไรขึ้น ที่ไหน อย่างไร ลองพิจารณาดูว่าถ้าหากมันเกิดขึ้นกับคนที่เรารัก เราจะทำใจอย่างไร เราเคยนึกหรือเผื่อใจไว้บ้างไหมว่าสักวันหนึ่งมันอาจเกิดขึ้นกับคนรักหรือคนใกล้ชิดเรา การนึกคิดในทำนองนี้แม้จะดูน่ากลัว แต่ข้อดีก็คือเตือนใจให้เราทำดีกับคนใกล้ตัวอยู่เสมอ เพราะเขาจะด่วนจากไปเมื่อไหร่ก็ไม่รู้ มีหลายคนที่มานึกเสียใจว่าไม่ได้ทำดีกับเขาตอนที่เขามีชีวิตอยู่ เมื่อเขาจากไปก็ทำอะไรให้เขาไม่ได้อีกแล้ว อันนี้เป็นเพราะประมาทว่าเขาจะยังอยู่กับเราไปอีกนาน

        ทีนี้ลองพิจารณาให้ใกล้ตัวขึ้นคือ ถ้าอุบัติเหตุเกิดขึ้นกับเราเอง เราจะทำใจอย่างไรในวินาทีสุดท้ายที่เรารู้สึกตัว ไม่ว่ารถชนกัน รถตกคู ไฟไหม้ แผ่นดินไหว การมองในแง่นี้ ไม่ใช่เป็นเรื่องอัปมงคลเลย ตรงกันข้ามมันกระตุ้นให้เราตระหนักว่า ชีวิตของเราไม่เที่ยง ซ้ำร้ายเรายังสามารถตายได้ทุกเวลา นอกจากนั้นมันยังกระตุ้นเตือนให้เราเห็นความสำคัญของการฝึกใจ เพื่อที่จะเตรียมรับมือกับสิ่งเหล่านี้ โดยเฉพาะการเตรียมใจให้มีสติในยามคับขัน จะได้ไม่ตื่นตระหนก เราไม่ค่อยได้สนใจที่จะฝึกสติกันอย่างนี้ แต่เป็นเรื่องจำเป็นที่จะต้องฝึก เพราะเราไม่รู้ว่าเหตุการณ์เหล่านี้จะเกิดขึ้นกับเราหรือไม่

สูญเสียของรัก
        เวลาเราประสบความพลัดพรากสูญเสีย เงินหาย ของหาย โทรศัพท์หรือ รถยนต์ถูกขโมย เหตุการณ์แบบนี้ก็สามารถเอามาใช้ในการเจริญมรณสติได้ เพราะใช่หรือไม่ว่าความตายคือที่สุดของความพลัดพรากสูญเสีย มันเตือนใจให้เราตระหนักว่าความพลัดพรากเป็นธรรมดาของชีวิต อะไรที่เป็นของเรา มันไม่เคยอยู่กับเราไปได้ตลอด นอกจากนั้นมันยังมีประโยชน์อีกอย่างคือ ช่วยฝึกฝนจิตใจให้เรารู้จักปล่อยวาง ลองคิดดูว่า ถ้าหากว่าเงินหายหรือรถหายแล้ว เรายังทำใจไม่ได้ แล้วเมื่อถึงวันที่เราจะต้องตายจากโลกนี้ไป เราจะทำใจได้อย่างไร เพราะเราจะต้องพลัดพรากจากทุกสิ่งทุกอย่าง มีล้านก็สูญเสียล้าน มีสิบล้านก็สูญเสียทั้งสิบล้าน หากเงินร้อยเงินพันหายไป เรายังนึกเสียดายเป็นวันเป็นคืน แล้วเราจะไม่ทุกข์หรือ เมื่อเราจะต้องพลัดพรากจากเงินสิบล้านร้อยล้านที่เรามี เพราะว่าเราจะต้องตายแล้ว

       ความสูญเสียพลัดพรากจากทรัพย์สมบัติหรือผู้คน แม้จะเป็นเหตุการณ์ที่ไม่พึงปรารถนา แต่มันมีประโยชน์อย่างมากหากรู้จักมอง คือนอกจากเตือนใจให้เราตระหนักถึงสัจธรรมความจริงว่าทุกอย่างไม่เที่ยง ความพลัดพรากเป็นธรรมดาของชีวิตแล้ว มันยังเป็นเครื่องฝึกใจให้เรารู้จักปล่อยวาง เพราะวันนี้ถ้าเราปล่อยวางไม่ได้ แล้ววันหน้าเราจะทำใจได้อย่างไร เราจะไม่ทุกข์กว่านี้หรือ เมื่อเราต้องพลัดพรากจากสิ่งทั้งหมดที่มีเพราะความตาย

       การสอนใจเราว่าความพลัดพรากสูญ เสียเป็นธรรมดาของชีวิตก็ดี การเตือนใจเราให้รู้จักปล่อยวางก็ดี ทั้งสองอย่างคือประโยชน์ที่เราจะได้จากการสูญเสียทรัพย์สมบัติหรือพลัดพราก จากของรัก มันเป็นตัวกระตุ้นให้เราเจริญมรณสติได้ดี หากเราพิจารณาแบบนี้ เราจะไม่มัวเสียใจหรือเป็นทุกข์เมื่อประสบกับความพลัดพรากสูญเสีย ขณะเดียวกันมันก็จะเป็นบททดสอบที่ช่วยให้เรารับมือกับความตายในวันข้างหน้า ได้ดีขึ้น

       เมื่อเห็นประโยชน์อย่างนี้แล้ว เวลาของหาย ก็อย่าไปมัวเสียใจหรือเป็นทุกข์ ให้ตั้งสติแล้วถือว่าเหตุการณ์เหล่านี้เป็นครูของเรา ที่จะสอนใจและฝึกใจเรา ถ้าทำใจแบบนี้ได้ก็เรียกว่าเป็นการเปลี่ยนวิกฤตให้เป็นโอกาส หรือเปลี่ยนร้ายให้กลายเป็นดี

       ทั้ งหมดนี้เป็นการเจริญมรณสติอย่างย่อๆ ที่เราน่าจะทำได้ในชีวิตประจำวัน และควรทำทุก ๆ วันด้วย ที่จริงพระพุทธเจ้าตรัสถึงขั้นว่า การเจริญมรณสติเป็นสิ่งที่ต้องทำทุกลมหายใจเข้าออก มีคราวหนึ่งพระองค์ตรัสถามพระสาวกว่าเจริญมรณสติกันอย่างไร รูปแรกตอบว่า ตนระลึกอยู่เสมอว่าอาจมีชีวิตอยู่ได้อีกเพียงหนึ่งวันและหนึ่งคืนเท่านั้นก็จะตาย รูปที่สองและรูปที่สามตอบว่า ระลึกอยู่เสมอว่าอาจมีชีวิตอยู่ได้เพียงแค่หนึ่งวันหรือครึ่งวันก็จะตาย รูปที่สี่และรูปที่ห้าตอบว่า ระลึกอยู่เสมอว่าอาจมีชีวิตอยู่แค่ฉันอาหารมื้อหนึ่งหรือครึ่งมื้อก็จะตาย รูปที่หกตอบว่า ระลึกอยู่เสมอว่าอาจมีชีวิตอยู่แค่เคี้ยวอาหารได้สี่ห้าคำก็จะตาย รูปที่เจ็ดตอบว่า ระลึกอยู่เสมอว่าอาจมีชีวิตอยู่แค่ เคี้ยวข้าวได้หนึ่งคำก็จะตาย รูปสุดท้ายตอบว่า ระลึกอยู่เสมอว่าอาจมีชีวิตอยู่เพียงชั่วขณะหายใจเข้าและหายใจออกก็จะตาย

       พระพุทธเจ้าตรัสว่าหกรูปแรกยังถือว่าประมาทอยู่ คนที่ไม่ประมาทคือ ๒ รูปสุดท้ายที่พิจารณาว่า อาจมีชีวิตเพียงแค่ฉันอาหารได้แค่คำเดียว หรือแค่หายใจเข้าและออกเท่านั้นก็จะตาย เพราะฉะนั้นมรณสติจึงเป็นสิ่งที่ต้องทำตลอดเวลา

        ประโยชน์ของมรณสติ
        สรุปแล้วประโยชน์ของมรณสติ มีอยู่สามประการ ประการที่หนึ่ง การเจริญมรณสติทำให้เราขวนขวายในสิ่งที่เราชอบผัดผ่อน ในชีวิตเรามีสิ่งสำคัญมากมายที่ควรทำ แต่เราไม่ได้ทำ เพราะเราเอาแต่ผัดผ่อน ทำไมถึงเป็นเช่นนั้น ก็เพราะมันไม่มีเส้นตาย ชีวิตทุกวันนี้เป็นชีวิตที่วุ่นกับการแข่งให้ทันเส้นตาย เรามัวแต่ทำโน่นทำนี่เพราะมันมีเส้นตาย ส่วนใหญ่มักได้แก่อาชีพการงาน แต่บางทีก็เป็นงานสังคม หรือความสนุกสนานเพลิดเพลิน เช่น ต้องรีบไปห้างเพราะเทศกาลลดราคากำลังจะหมดเขตคืนนี้ หรือต้องรีบกลับไปดูละครยอดฮิตตอนสุดท้าย

        ในทางตรงข้ามสิ่งที่ควรทำ เช่น การปฏิบัติธรรม การฝึกฝนจิตใจ การให้เวลากับครอบครัว การดูแลพ่อแม่ เรามักจะผัดผ่อนเพราะมันไม่มีเส้นตาย ทำเมื่อไรก็ได้ เพราะเราคิดว่ายังมีเวลาอยู่ นั่นคือความประมาท แต่ถ้าเราระลึกถึงความตายอยู่เสมอว่าจะเกิดขึ้นกับเราหรือคนรักของเราเมื่อ ไรก็ได้ เราก็จะไม่ปล่อยเวลาให้ผ่านเลยไป หรือผัดผ่อนว่าเรื่องอย่างนี้เอาไว้ทีหลัง ตรงข้ามเราจะเร่งทำสิ่งเหล่านี้ทันทีที่มีโอกาส ความ ขวนขวายไม่ผัดผ่อน พุทธศาสนาเรียกว่า ความไม่ประมาท

       ประการที่สอง มรณสติทำให้เราปล่อยวางในสิ่งที่เราชอบยึดติด เราชอบยึดติดอะไรบ้าง เราชอบยึดติดคนรัก เงินทอง ชื่อเสียง การระลึกถึงความตายเตือนใจให้เราเห็นความสำคัญของการปล่อยวาง เพราะในที่สุดเราต้องจากสิ่งเหล่านี้ไปหมด ยิ่งระลึกถึงความตายบ่อยเท่าไร ก็ปล่อยวางได้ง่ายเท่านั้น

       อย่างไรก็ตามสิ่งที่เราควรปล่อยวาง ไม่ได้มีแค่สิ่งที่เรารักหรือให้ความสุขแก่เรา แม้แต่สิ่งที่เราไม่รัก เช่น ความโกรธ ความเกลียด ความรู้สึกผิด ก็เป็นสิ่งที่เราควรปล่อยวางด้วย เพราะถ้าเราไม่ปล่อยวาง เวลาจะตาย มันก็จะทำให้เราทุรนทุราย เจ็บปวด อาจถึงกับนอนตายตามไม่หลับ บางคนทำความดีมามาก แต่เวลาจะตาย ไปนึกถึงความไม่ดีที่เคยทำ อาจจะเป็นเรื่องเล็กน้อย อกุศลที่เกิดขึ้นในใจแม้เพียงขณะเดียวสามารถพาไปสู่ทุคติได้ ความรู้สึกผิดว่าเราเคยทำความไม่ดีบางอย่างเอาไว้ หรือความโกรธแค้นพยาบาทใครบางคน มันสามารถรบกวนจิตใจในยามใกล้ตายได้ ทำให้เราตายไม่ดี ดังนั้นเราต้องรู้จักปล่อยวางสิ่งเหล่านี้ และต้องฝึกปล่อยวางเสียแต่วันนี้

       ฉะนั้นเวลาโกรธใครอย่าโกรธนาน เพราะถ้าเราโกรธใคร หากตายไปทั้งที่ยังโกรธ เราก็จะไปสู่ทุคติทันที เวลาทะเลาะวิวาทกับใคร โกรธใครจนหัวฟัดหัวเหวี่ยง ก็ขอให้นึกถึงความตายไว้บ้าง จะช่วยให้เราได้สติว่าจะโกรธกันไปทำไม อีกไม่นานก็ต้องตายจากกัน บางคนเล่าว่าพอนึกถึงความตาย ก็ได้คิดว่าเรื่องที่ทะเลาะกันนั้นเป็นเรื่องเล็กน้อยมาก คนเราเวลามีความทุกข์อะไรก็ตาม ลองนึกถึงความตายบ้าง จะรู้สึกเลยว่าที่กำลังทุกข์อยู่นี้เป็นเรื่องเล็กน้อยมากเมื่อเทียบกับความ ตาย พอคิดอย่างนี้ได้ความทุกข์จะเบาบางหรือหลุดไปทันที

มรณสติจะเตือนใจให้เราปล่อยวางทุกสิ่ง ไม่ว่าคนรักของหวง รวมทั้งสิ่งไม่ดีที่ติดค้างในใจ

        ประการที่สาม มรณสติช่วยเตือนให้เราเห็นคุณค่าของสิ่งที่เรามีอยู่ในปัจจุบัน เราไม่ค่อยเห็นคุณค่าของวันนี้หรือวันพรุ่งนี้ เพราะเราคิดว่าเรายังจะมีเวลาอยู่ได้อีกหลายปี แต่ถ้าเรารู้ว่าเราต้องตายคืนนี้ แต่ละนาทีที่ยังมีชีวิตอยู่จะกลายเป็นสิ่งมีค่าทันที เราจะไม่ปล่อยให้ผ่านเลยไปโดยเปล่าประโยชน์หรือไร้สาระ คนที่เป็นมะเร็งแล้วรู้ว่าจะมีเวลาอยู่ในโลกนี้ได้อีกไม่กี่เดือน จะรู้สึกเลยว่าแต่ละวันมีความหมายมาก

       ในทำนองเดียวกันหากเราเตือนใจ ตัวเองว่าลูกหลาน คนรัก และพ่อแม่ของเรา เขาอาจจะตายวันนี้หรือวันพรุ่งนี้ก็ได้ เราจะรู้สึกเลยว่าการที่เขายังมีชีวิตอยู่กับเรานั้นเป็นสิ่งที่มีค่ามาก แต่ละวันแต่ละชั่วโมงที่เขายังอยู่กับเรา จะมีความหมายมาก เราจะไม่ปล่อยให้ผ่านไปโดยเปล่าประโยชน์ เราจะให้เวลากับเขาอย่างเต็มที่ เราจะทำดีกับเขา อ่อนโยนนุ่มนวลกับเขา ไม่กระด้างหมางเมินเขา ขณะเดียวกันเราจะรู้สึกว่าการที่เขายังมีชีวิตอยู่กับเรา แค่นี้ก็มีความสุขแล้ว ไม่ต้องมีชื่อเสียง ไม่ต้องมีเงินทองมาก ไม่ต้องมีบริษัทบริวารมากก็ได้ เพียงแค่คนที่เรารักยังอยู่กับเรา ยังไม่ตายไปจากเรา แค่นี้ก็นับว่าเป็นโชคดีแล้ว

       สุขภาพร่างกายก็เช่นกัน ถ้าเรารู้ว่าสักวันหนึ่งเราต้องแก่ ต้องเจ็บป่วย อาจจะพิการหรือทุพพลภาพ เราจะรู้สึกเลยว่าการมีสุขภาพแข็งแรงเป็นสิ่งที่มีค่า จะไม่ใช้ร่างกายให้สิ้นเปลืองไปอย่างไร้สาระ มีแต่จะใช้ให้เกิดประโยชน์เต็มที่ รวมทั้งสร้างความดีงามให้เกิดขึ้นแก่โลก ขณะเดียวกันก็จะตระหนักว่าการที่เรายังเดินเหินไปไหนมาไหนได้ ไม่เจ็บป่วย ไม่พิกลพิการ ก็ถือว่าเป็นโชคอันประเสริฐแล้ว ไม่ช้าก็เร็วเราจะไม่มีโอกาสทำอย่างนั้นได้อีก

       ถ้าเราหมั่นเจริญมรณสติในแง่นี้ เราจะมีความสุขได้ง่ายขึ้น เราจะพบว่าเรามีของดีอยู่กับตัวหรือรอบตัวแล้ว ไม่ต้องแสวงหาหรือดิ้นรนมากไปกว่านี้ก็ยังได้ มันจะช่วยให้เราใช้ชีวิตอย่างโปร่งเบาได้จริงๆ ขณะเดียวกันก็กระตุ้นให้เราหมั่นทำความดี มรณสติจึงไม่ได้ช่วยให้เราตายอย่างสงบเท่านั้น แต่ยังช่วยกระตุ้นเตือนให้เราดำเนินชีวิตได้อย่างมีคุณค่า อย่างถูกต้อง ไม่ปล่อยเวลาให้เปล่าประโยชน์ หรือดำเนินชีวิตไปในทางที่เสียหาย

เจริญไตรสิกขา
        การเจริญมรณสติมีอานิสงส์มากดังที่กล่าวมา อย่างไรก็ตาม ถ้าเราอยากอยู่ดีและตายดี การเจริญมรณสติอย่างเดียวยังไม่เพียงพอ การเจริญมรณสติเป็นเพียงส่วนหนึ่งของการฝึกฝนพัฒนาตนที่เรียกว่าจิตสิกขา ยังมีจิตสิกขาอีกหลายอย่างที่เราควรทำ และนอกจากจิตสิกขาแล้ว ยังมีศีลสิกขาและปัญญาสิกขาด้วย ทั้งหมดนี้เรียกรวมว่า ไตรสิกขา คือการฝึกฝนกายวาจาจิตและปัญญาให้ถึงพร้อม

        ศีลสิกขาคือการฝึกฝนกายวาจาให้สะอาด ด้วยการทำความดี ทำบุญทำกุศล ไม่เบียดเบียนใคร ถ้าเราทำสิ่งนี้มาโดยตลอด จะเป็นปัจจัยช่วยให้เราตายดีได้ ดังพระพุทธเจ้าตรัสว่า “บุญย่อมทำให้เกิดสุขในเวลาสิ้นชีวิต” (ปญฺญํ สุขํ ชีวิตสงฺขยมฺหิ) แต่เพียงแค่ศีลสิกขาก็ยังไม่พอ ต้องเจริญจิตตสิกขาด้วย เพราะแม้เราจะเป็นคนดีมีศีล แต่เราอาจต้องเจ็บป่วยด้วยโรคร้าย เช่น มะเร็ง ทำให้ทุกข์ทรมาน หรือต้องตายด้วยอุบัติเหตุ มีทุกขเวทนามารบกวนจิตใจ ถ้าเราไม่รู้จักเจริญจิตตสิกขา เช่น เจริญสติหรือทำสมาธิภาวนาเลย เราจะรับมือกับทุกขเวทนาไม่อยู่ ทำให้เราตายสงบได้ยาก

       แต่เจริญศีลสิกขาแล้ว เจริญจิตสิกขาแล้ว เรายังจำเป็นต้องเจริญปัญญาสิกขา คือการพัฒนาใจให้สว่างไสวด้วยปัญญา ซึ่งมีหลายวิธี แต่ที่สำคัญคือการเจริญวิปัสสนากรรมฐาน เพื่อให้เห็นความจริงของกายและใจ จนถึงขั้นที่เรียกว่า ละวางจากความยึดมั่นในตัวตนได้ เพราะว่าตราบใดที่คนเรายังมีความยึดมั่นถือมั่นในตัวตน หรือมีตัวกูของกูอยู่ เราก็ยังต้องกลัวความตาย มีศัพท์ที่คนไทยเราคุ้นดีก็คือ “รักตัวกลัวตาย” คนบางคนถึงจะไม่มีทรัพย์สมบัติ ไม่มีลูกไม่มีหลาน ยากจนแสนเข็ญ แต่เขาก็ยังกลัวความตาย เพราะอะไร เพราะเขายังรักตัวอยู่ และที่รักตัวเพราะเขาคิดว่ายังมีตัวกูอยู่

ตายก่อนตาย
        ตราบใดที่ยังคิดว่ามีตัวกู มันก็ทำให้หวงแหนตัวกู รักตัวกู แล้วก็เลยกลัวตาย เพราะเราเชื่อว่าความตายจะทำให้พรากจากตัวกู หรือทำให้ตัวกูดับสูญ ซึ่งสัญชาตญาณส่วนลึกยอมรับไม่ได้ คนเรากลัวอะไรยิ่งกว่ากลัวสูญเสียตัวตนเป็นไม่มี แต่ถ้าหากเราเจริญวิปัสสนากรรมฐาน จนถึงขั้นเห็นแจ้งว่า ตัวกูของกูไม่มีจริง มันเป็นเพียงสิ่งที่ถูกปรุงแต่งขึ้นมา กายก็ไม่ใช่เรา จิตก็ไม่ใช่เรา เมื่อมีปัญญาถึงขั้นนี้ก็จะปล่อยวางได้ ไม่มีตัวกูให้รักหรือหวงแหนอีกต่อไป ถึงตอนนั้น ถ้าจะตายก็ไม่มีความกลัวอีกต่อไป มันมีแต่ความตาย แต่ไม่มีผู้ตาย พูดให้ถูกต้องกว่านั้นก็คือ แม้กระทั่งความตายก็ไม่มี มีแต่การแตกดับของขันธ์หรือธาตุเท่านั้น

       การละวางความยึดมั่นถือมั่นในตัวกู ท่านอาจารย์พุทธทาสเรียกว่า “ตายก่อนตาย” คือทำให้ตัวกูดับไปก่อนที่จะสิ้นลม ที่จริงตัวกูมันไม่มีอยู่ตั้งแต่แรกแล้ว แต่เราไม่เห็นความจริงข้อนี้ จิตก็เลยปรุงแต่งตัวกูแล้วก็ไปยึดตัวกู รวมทั้งไปยึดอะไรต่ออะไรมาเป็นของกู ทำให้ต้องต่อสู้แย่งชิงกับผู้อื่นเพื่อรักษาของกู หรือมีของกูให้มาก ๆ ทำให้ทุกข์มาก ได้มาแล้วก็ยังต้องหวงแหนรักษาจนเหนื่อย ครั้นรักษาไม่ได้ก็ทุกข์อีกที่ของกูถูกแย่งไป แต่ถึงจะรวยแค่ไหน ยิ่งใหญ่เพียงใด ก็ต้องเจ็บ ต้องป่วย ต้องตาย ถ้ายังไม่รู้จักตายก่อนตาย ก็ต้องทุกข์เพราะความเจ็บ ความป่วยและความตาย

       แต่ถ้าหากเรามีสติระลึกรู้กายและใจอยู่เป็นประจำ จนเห็นธรรมชาติของกายและใจตามที่เป็นจริง ว่าไม่ใช่เราไม่ใช่ของเรา ปล่อยวางความยึดมั่นในตัวกูของกู ชนิดที่เรียกว่าตายก่อนตายได้ เราก็จะเป็นอิสระเหนือความตายได้ ไม่ได้แปลว่าไม่ตาย แต่หมายความว่า มีความตาย แต่ไม่มีผู้ตาย เพราะไม่มีตัวกูที่จะทำให้สำคัญมั่นหมายว่ากูตาย ไม่มีตัวกูที่ต้องรักต้องหวงแหน หรือต้องหวาดกลัวต่อความตายต่อไป

         อาตมาก็ใช้เวลามาพอสมควรแล้ว ต้องขอยุติการบรรยายแต่เพียงเท่านี้ ขออนุโมทนาทุกท่านที่ได้ร่วมกันมาทำสิ่งที่เป็นมงคล การฟังธรรมนับเป็นการบำเพ็ญบุญที่มีอานิสงส์มาก จัดเป็นอุดมมงคลอย่างหนึ่ง ขอให้บุญกุศลและมงคลดังกล่าวอำนวยผลให้ทุกท่าน เจริญด้วยอายุ วรรณะ สุขะ พละ เพื่อมีกำลังในการทำความดี มั่นคงในศีลสิกขา จิตสิกขา และปัญญาสิกขา จนกระทั่งรู้แจ้งเห็นจริงในธรรมะ กระทั่งสามารถเป็นอิสระเหนือความตาย เข้าถึงความสงบอันสูงสุด อันได้แก่พระนิพพาน อันเป็นจุดหมายของชาวพุทธทุกคนด้วยกัน เทอญ

 กิ่งธรรมจากhttp://www.visalo.org

หมอชีวกโกมารภัจ หมอประจำองค์พระศาสดาและภิกษุสงฆ์

เพาะธรรม ขอนำเสนอเรื่องราว ของอุบาสกคนหนึ่งในพุทธศาสนา ที่ชีวิตเลือกเกิดไม่ได้ แต่เลือกเป็นได้  ชีวกโกมารภัจ เป็นลูกของผู้หญิงโสเภณี ถูกนำมาทิ้งไว้ในกองขยะ ฝูงนกกา นำพาชีวิตเป็นหมอประจำองค์พระศาสดาและภิกษุสงฆ์  ได้อย่างไร 

 

ชีวกโกมารภัจ หมอประจำองค์พระศาสดาและภิกษุสงฆ์ 

        ชีวกโกมารภัจ เป็นลูกของนางสาลวดี ซึ่งเป็นหญิงโสเภณีในเมืองราชคฤห์ ธรรมดา หญิงโสเภณีจะไม่เลี้ยงลูกชาย เพราะช่วยสืบสายอาชีพไม่ได้ ดังนั้น เมื่อนางคลอดลูกออกมา แล้วรู้ว่าเป็นเพศชาย จึงให้สาวใช้นำลูกชายใส่กระด้งไปวางไว้ที่กองขยะ
        จากกองขยะมาเป็นลูกเจ้า บ่ายวันนั้น อภัยราชกุมาร พระราชโอรสของพระเจ้าพิมพิสาร เสด็จประพาสพระนคร ผ่านมาทางนั้น เห็นฝูงนกการุมล้อมเด็กทารกอยู่ ตรัสสั่งให้นายสารถีไปดู ว่าเด็กยังมีชีวิตอยู่ หรือเปล่า เมื่อนายสารถีกลับมากราบทูลว่า ยังมีชีวิตอยู่ จึงรับสั่งให้อุ้มมาแล้ว นำเข้าไปมอบให้ นางนมเลี้ยงดูเป็นอย่างดี ภายในประราชนิเวศแล้ว ตั้งชื่อให้ว่า “ชีวก” ซึ่งมาจากคำว่า “ชีวิต” คือรอดชีวิตมาได้
        เมื่อเจริญวัยขึ้นมา ได้ประทานนามเพิ่มเติมว่า “โกมารภัจ” ซึ่งหมายถึง เป็นบุตรบุญธรรมของพระราชกุมาร ทรงชุบเลี้ยงดูโอรสแท้ ๆ ของพระองค์ แม้พระเจ้าพิมพิสาร ก็โปรดปรานประดุจหลานของพระองค์ และประชาชนทั่วไป ก็เข้าใจว่าเป็นโอรสที่แท้จริง ของอภัยราชกุมาร

         หนีจากวังหาสำนักศึกษาเมื่อชีวกโกมารภัจ เจริญเติบโตเข้าสู่วัยเรียน และทราบว่าตนเป็นเด็กกำพร้า จึงต้องการ ที่จะศึกษาวิชาความรู้ เพื่อประกอบอาชีพในอนาคต อาชีพที่เขาชอบ คือหมอรักษาโรค เพื่อช่วย เหลือชีวิตมนุษย์ ดังนั้น เขาได้หนีออกจากวัง เดินทางไปกับกองเกวียนพ่อค้า จนถึงเมืองตัก สิลา แล้วให้พ่อค้าที่เขาอาศัยมานั้น ช่วยพาไปฝากอาจารย์ทิศาปาโมกข์ คือ พระฤาษีโรคาพฤกษตริญญา ผู้เป็นเจ้าสำนัก
        ชีวกได้มอบหมายถวายตัวเป็นศิษย์รับใช้ ทำงานทุกอย่างในสำนักอาจารย์ เพื่อแลกกับวิชาความรู้ เพราะตนไม่มีทรัพย์สินเป็นค่าเรียน เขาศึกษาอย่างตั้งอกตั้งใจ ทำให้เรียนได้เร็วกว่าศิษย์คนอื่น ๆ และสำเร็จจบหลักสูตรใน ๗ ปี ซึ่งปกติคนอื่น จะเรียนถึง ๑๖ ปี แม้จบหลักสูตรแล้ว ก็ยังมีความสงสัยในความรู้ของตนเอง ว่าอาจจะไม่ สมบูรณ์ จึงเข้าไปปรึกษาอาจารย์ ซึ่งอาจารย์ได้สั่งให้เขา ออกไปหาต้นไม้ใบหญ้าหรือพืชชนิด ใดชนิดหนึ่งก็ได้ ที่เห็นว่าใช้ทำยาไม่ได้ มาให้อาจารย์ เขาได้ใช้เวลาหลายวัน เข้าไปในป่ารอบ ๆ เมืองตักสิลา ค้นหาจนทั่วก็ไม่พบใบหญ้า หรือพืชสักชนิดเดียวที่ใช้ทำยาไม่ได้ จึงรู้สึกผิดหวัง กลัวอาจารย์จะตำหนิ แต่พอแจ้งแก่อาจารย์แล้ว อาจารย์กลับยิ้มอย่างพอใจและกล่าวว่า “เธอ เรียนจบแล้ว ออกไปประกอบอาชีพรักษาคนไข้ได้แล้ว”

        ชีวกโกมารภัจได้เรียนวิชาแพทย์พิเศษ ชีวกโกมารภัจ เป็นศิษย์ที่มีอัธยาศัยดี มีความเคารพนับถือ เชื่อฟังอยู่ในโอวาทของ อาจารย์ มีความกตัญญูกตเวที มีศีลธรรม และอัธยาศัยความสุขุม ละเอียดเยือกเย็น สุภาพเรียบ ร้อยไม่พลาดพลั้ง อีกทั้งเชาว์ปัญญาก็ดีเยี่ยม จึงเป็นที่รักของอาจารย์ ท่านอาจารย์จึงเมตตาสอน วิชาแพทย์พิเศษให้อีกแขนงหนึ่ง ซึ่งอาจารย์จะไม่ค่อยสอนให้แก่ใคร ๆ คือ วิชาประสมยา ปรุง ยาขนานเอก พร้อมทั้ง วิธีการรักษาโรคให้ด้วย ยาขนานนี้พิเศษจริง ๆ สามารถรักษาโรคได้ทุก ชนิด และวางยาครั้งเดียว ไม่ต้องซ้ำ ยกเว้นโรคที่เกิดจากผลกรรม รักษาไม่ได้ เมื่อศึกษาจบครบ วิชาการ ที่อาจารย์ประสิทธิ์ประสาทให้แล้ว ได้ลาอาจารย์กลับสู่บ้านเมืองของตน

        คนไข้คนแรกของชีวกโกมารภัจ หมอชีวกโกมารภัจ ออกเดินทางจากเมืองตักสิลา มุ่งสู่กรุงราชคฤห์ พักผ่อนรอนแรม ในระหว่างทาง เสบียงที่อาจารย์มอบหมายก็ใกล้หมด จึงเที่ยวหารักษาใช้ พอดีภริยาเศรษฐีใน เมืองสาเกต เป็นโรคปวดศีรษะมาเป็นเวลาประมาณ ๗ ปี พยายามรักษาสิ้นทรัพย์จำนวนมาก ก็ ไม่หาย หมดอาลัยในชีวิตจึงปล่อยไปตามกรรม
        เมื่อหมอชีวกโกมารภัจ ทราบจึงเข้าไปอาสารักษาให้ ทั้งคนไข้ และเศรษฐีเห็นหมอยัง หนุ่มอยู่ ไม่เชื่อความสามารถ จึงบอกปัด ไม่ยอมให้รักษา เพราะเกรงว่าจะเสียค่ารักษาเปล่า ๆ ไม่ได้ประโยชน์ แต่หมอชีวกโกมารภัจ บอกจะรักษาให้ก่อน เมื่อหายแล้ว จึงจะรับค่ารักษา
        ดังนั้น เศรษฐี และภริยาจึงตอบตกลงยอมให้รักษา หมอชีวกโกมารภัจ ประกอบยาให้นัตถุ์เข้าทาง จมูก ฤทธิ์ยาทำให้คนไข้อาเจียน ออกมาทางปาก หลังจากนั้น โรคของนางก็หายเป็นปกติ เขาได้ รับค่ารักษา และรางวัลมาถึง ๑๖๐๐๐ กหาปณะ แล้วเดินทางต่อไปจนถึงกรุงราชคฤห์
        เมื่อถึงแล้ว หมอชีวกโกมารภัจ ได้เข้าเฝ้าพระบิดาอภัยราชกุมาร กราบทูลขออภัยโทษ ที่หนีไปโดยมิได้ทูลลา ทูลเล่าเรื่องการศึกษาวิชาแพทย์ ตั้งแต่ต้นจนจบ ตลอดจนการเดินทาง กลับ แล้วได้ถวายเงินรางวัล ที่ได้รับระหว่างทาง แก่พระบิดา พระอภัยราชกุมารทรงปลาบปลื้ม พระทัย คืนทรัพย์สินที่ถวายให้ กลับคืนเพื่อเป็นทุนใช้สอย

        ประวัติการรักษาโรคครั้งสำคัญ เมื่อหมอชีวกโกมารภัจ เดินทางถึง กรุงราชคฤห์แล้ว ได้รับรักษาโรคต่าง ๆ จนมีชื่อ เสียงปรากฏเลื่องลือ ทั่วทั้งกรุงราชคฤห์ และแคว้นอื่น ๆ
        การรักษาโรครั้งสำคัญของหมอชีวก คือ
        ๑. รักษาโรคริดสีดวงทวาร ให้พระเจ้าพิมพิสาร จนหายสนิท ทำให้พระองค์สบาย พระวรกายขึ้น ได้พระราชทานรางวัลเป็นอันมาก ทั้งทรัพย์สินเงินทอง ข้าทาสบริวาร และที่ดิน แต่หมอชีวก ขอรับเพียงอย่างเดียว คือสวนมะม่วง จากนั้น พระเจ้าพิมพิสาร ทรงแต่งตั้งให้เป็น แพทย์หลวงประจำพระองค์

        ๒. ผ่าตัดเปิดกะโหลกศีรษะ เศรษฐีชาวเมืองราชคฤห์ ซึ่งป่วยปวดศีรษะมานานเกือบ ๑๐ ปี
        ๓. ผ่าตัดโรคฝีในลำไส้ ให้ลูกชายเศรษฐี ในเมืองพาราณสี
        ๔. รักษาอาการประชวร ด้วยโรควัณโรคปอด ให้พระเจ้าจัณฑปัชโชต แห่งกรุงอุชเชนี แคว้นอวันตี

        ในการรักษาให้พระเจ้าจัณฑปัชโชตนั้น หมอชีวก เกือบถูกประหารชีวิต เนื่องจากพระ องค์ท่าน มีพระอัธยาศัยโหดร้าย สั่งประหารคนง่าย ๆ โดยไม่มีเหตุผล และพระองค์เกลียดกลิ่น เนยใสเป็นที่สุด บังเอิญยาที่จะรักษานั้น ก็มีส่วนผสมเนยใสอยู่ด้วย ทำให้หมอชีวกหนักใจมาก จึงวางแผน เตรียมก่อนที่จะถวายการรักษา ได้กราบทูล ขอพระราชทานช้างชื่อภัททวดี ซึ่งมีฝี เท้าเร็ว และประตูเมืองหนึ่งประตู โดยอ้างว่าเพื่อสะดวก ในการออกไปเที่ยวหาตัวยาสมุนไพร ซึ่งบางชนิดต้องเก็บในเวลากลางคืน บางชนิดต้องเก็บในเวลากลางวัน การรักษาจึงจะได้ผล

        หลอกให้พระเจ้าจุณฑปัชโชต เสวยเนยใส หมอชีวก ได้ผสมยาโดยเคี่ยวใส่เนยใส บนเตาไฟจนสี รส และ กลิ่นเปลี่ยนไป เสร็จแล้ว นำเข้าไปถวายพระราชากราบทูลว่า เป็นโอสถสูตรใหม่ มิได้ผสมเนยใส เมื่อพระราชาเสวยแล้ว กราบทูลลากลับ เพื่อขอไปจัดโอสถมาถวายอีก พอออกมาพ้นพระราชนิเวศน์แล้ว รีบตรงไปยังโรงช้าง แจ้งแก่พนักงานดูแลช้างว่า ขอช้างพังชื่อภัททวดี เพื่อรีบไปเก็บตัวยา เมื่อขึ้นหลังช้างแล้ว รีบออกจากกรุงอุชเชนี ทันที
       พระโอสถที่พระจ้าจัณฑปัชโชตเสวยแล้ว ก็ละลายกระจายรสและกลิ่นออกมา ทำให้ พระเจ้าจัณฑปัชโชต ได้กลิ่นเนยใส จึงกริ้วขึ้นมาทันที รับสั่งให้ทหารรีบไปจับตัวหมอชีวกมา โดยเร็ว เมื่อทรงทราบว่าหนีออกจากเมืองไปแล้ว รับสั่งให้ทหารนำพาหนะ ที่มีฝีม้าเร็วติดตาม จับตัวมาให้ได้ และทหารผู้นั้น ก็ได้ติดตามไปทับ ณ หมู่บ้านตำบลหนึ่ง ซึ่งเป็นไปตามที่หมอชี วกได้คาการณ์ไว้แล้ว จึงเตรียมยาระบายอย่างแรง ซ่อนไว้ในเล็บ เมื่อนายทหารผู้นั้น จะเข้ามาจับ กุม จึงถูกหมอชีวก หลอกให้กินยาระบาย จนถ่ายท้องหมดเรี่ยวแรง ปล่อยให้หมอชีวกหนีต่อไปได้
        ฝ่ายพระเจ้าจัณฑปัชโชต เมื่อพระโอสถออกฤทธิ์แล้ว พระอาการประชวรก็หายเป็น ปกติ พระวรกายโปร่งเบาสบาย รู้สึกขอบใจหมอชีวก แม้ทหารที่ติดตามไป จับตัวหมอชีวก แล้วถูกหลอกให้กินยาระบายจับตัวไม่ได้ กลับมารายงานแล้ว พระราชาก็มิได้กริ้วโกรธ แต่ ประการใด รับสั่งให้จัดส่งของมีค่าหลายประการ รวมทั้งผ้าเนื้อดีจากแคว้นกาสี อันเป็นที่นิยม กันว่าเป็นผ้าดี ฝีมือการเย็บ การทอยอดเยี่ยมกว่าผ้าเมืองอื่น ๆ ให้ทูตนำไปมอบให้แก่หมอชีวก โกมารภัจ ที่กรุงราชคฤห์ หมอชีวกรับของรางวัลมาแล้ว พิจารณาเห็นว่า เป็นผ้าเนื้อดีไม่สมควร ที่ตนจะใช้สอย เป็นของสมควรแก่พระบรมศาสดา หรือพระมหากษัตริย์ จึงได้เก็บรักษาไว้เพื่อ นำไปถวายพระบรมศาสดาต่อไป

         แพทย์ประจำองค์พระศาสดาและภิกษุสงฆ์ พระเจ้าพิมพิสาร นอกจากจะแต่งตั้งให้หมอชีวกโกมารภัจ เป็นแพทย์ประจำพระองค์ แล้ว ยังมอบให้รับหน้าที่ เป็นแพทย์ประจำองค์พระศาสดา และภิกษุสงฆ์ทั้งหลายอีกด้วย
        หมอชีวกโกมารภัจ ได้เคยถวายการรักษา ให้พระบรมศาสดาครั้งสำคัญ ๒ ครั้ง คือ
        ครั้งแรก ได้ปรุงยาระบายชนิดพิเศษถวาย เพื่อระบายสิ่งหมักหมมในพระวารกายออก
        ครั้งที่สอง ในคราวที่พระเทวทัต กลิ้งหินหมายปลงพระชนม์พระศาสดา แต่หินกลิ้งไป ผิดทาง มีเพียงสะเก็ดหินก้อนเล็ก ๆ กระเด็นมากระทบพระบาท จนทำให้พระโลหินห้อขึ้น หมอชีวกได้ปรุงพระโอสถ พอกที่แผลแล้วใช้ผ้าพันแผลไว้ พอรุ่งขึ้นตอนเช้าแผลก็หายสนิท เป็นปกติ
        นอกจากนี้ หมอชีวกยังได้ให้การรักษาพระภิกษุสงฆ์ ที่อาพาธด้วยโรคต่าง ๆ โดยไม่คิด มูลค่า จนไม่ค่อยจะมีเวลารักษาให้คนทั่ว ๆ ไป เพราะท่านหมอ มีความห่วงใยพระภิกษุสงฆ์ มากกว่า จึงเป็นเหตุให้คนบางพวก เมื่อเจ็บป่วยหรือเป็นโรคขึ้นมา ก็พากันมาบวช เพื่อสะดวกแก่ การให้หมอรักษา พอหายดีแล้วก็ลาสิกขาไป
        กราบทูลขอพรห้ามบวชคนที่มีโรคติดต่อสมัยหนึ่ง ในพระนครราชคฤห์เกิดโรคสกปรก โรคติดต่อและโรคร้ายแรง ระบาดไป ทั่วกรุง และจังหวัดใกล้เคียง เช่น กุฏฐัง โรคเรื้อน, คัณโฑ โรคฝีดาษ, กิลาโส โรคกลาก, โสโส โรคไข้มองคร่อ, อปมาโร โรคลมบ้าหมู
        ซึ่งโรคเหล่านี้ เป็นกันทั่วไปแก่ประชาชนพลเมือง ทั้งภายนอก ทั้งภายในราชสำนัก ตลอดจนพระสงฆ์ในอารามต่าง ๆ หมอทั้งหลาย ต้องทำงานกันอย่างหนัก ส่วนหมอชีวกโกมาร ภัจ ก็จะให้การรักษาแก่พระภิกษุสงฆ์ และบุคคลภายราชสำนักก่อน เนื่องจากหมอชีวกโกมาร ภัจ รักษาแล้วได้ผลหายเร็วค่ารักษาถูกกว่าหมออื่น โดยเฉพาะพระภิกษุสงฆ์แล้วจะรักษาให้ โดยไม่คิดค่ายาค่ารักษาแต่ประการใด
        ด้วยเหตุนี้ จึงทำให้มีคนคิดอาศัยพระศาสนา เพื่อเข้ามารักษาตัว โดยเข้ามาบวชเป็น พระให้หมอรักษา จนหายจากโรคที่เป็นอยู่ แล้วก็สึกออกไป และคนพวกนี้ ก็เป็นตัวนำเชื้อโรค บางอย่าง มาแพร่เชื่อติดต่อให้พระ เช่น โรคเรื้อน และโรคกลากเกลื้อน เป็นต้น จนระยะหลัง ๆ หมอชีวกสังเกตเห็นว่า คนหัวโล้นมีมากขึ้น ทั้ง ๆ ที่เป็นที่น่ารังเกียจของสังคม เมื่อสอบถามดู จึงได้ทราบความจริงว่า เพิ่งสึกมาจากพระ และที่บวชก็มิได้บวชด้วยศรัทธา แต่บวชเพื่อรักษา ตัว เมื่อโรคหายแล้วก็สึกออกมา
        ด้วยเหตุนี้ วันหนึ่งหมอชีวกเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาค กราบทูลของพรว่า “ขออย่าได้บวชให้คนที่มีโรคติดต่อทั้ง ๕ ชนิดข้างต้นเลย”
        พระพุทธองค์ประทานให้ตามที่กราบทูลขอ และได้ประกาศให้ภิกษุสงฆ์ทราบโดยทั่ว กัน ตั้งแต่นั้นมา คนที่เป็นโรคทั้ง ๕ ชนิดนั้น ก็ไม่สามารถบวชในพระพุทธศาสนาได้

        กราบทูบขอพรให้ภิกษุรับคฤหบดีจีวรได้หมอชีวกโกมารภัจ หลังจากที่รักษาอาการประชวร ของพระเจ้าจัณฑปัชโชตจนหาย เป็นปกติดีแล้ว ได้รับพระราชทานรางวัลเป็นผ้าเนื้อดี จากแคว้นกาสี แต่ท่านหมอคิดว่า ผ้าเนื้อ ดี อย่างนี้ ไม่สมควรที่ตนจะใช้สอย เป็นของสมควรแก่พระบรมศาสดา หรือพระมหากษัตริย์ จึงได้น้อมนำผ้านั้น ไปถวายแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า ก่อนที่จะถวายได้กราบทูลขอพรว่า “ขอให้ ภิกษุรับคฤหบดีจีวรได้” พระพุทธองค์ประทานอนุญาตให้ตามที่ขอ
        การที่หมอชีวกโกมารภัจ กราบทูลขอพรเช่นนั้น ก็เพราะแต่ก่อนนั้น ภิกษุใช้สอยแต่ ผ้าบังสุกุล คือ ผ้าที่ชาวบ้านทั้งหลาย ทิ้งตามกองขยะบ้าง กองหยากเยื่อบ้าง ผ้าที่ห่อศพทิ้งในป่า บ้าง นำมาทำความสะอาด แล้วเย็บย้อมเป็นผ้าสบงจีวร สำหรับนุ่งห่ม จะไม่รับผ้าที่ชาวบ้าน ถวาย หมอชีวกโกมารภัจ เห็นความลำบากของพระภิกษุสงฆ์ ในเรื่องนี้ จึงกราบทูลขอพร และ ได้เป็นผู้ถวายเป็นคนแรก ผ้าที่ภิกษุรับอย่างนี้เรียกว่า “คฤหบดีจีวร”

        แม้พระพุทธองค์ จะทรงอนุญาตตามที่หมอชีวกโกมารภัจ กราบทูลขอ แต่ก็ยังมีพุทธ ดำรัสตรัสว่า “ถ้าภิกษุปรารถนาจะถือผ้าบังสุกุล ก็ให้ถือ ปรารถนาจะรับคฤหบดีรจีวร ก็ให้ รับ” และได้ตรัสสรรเสริญความสันโดษ คือความยินดีตามมีตามได้
        พระพุทธองค์ ทรงแสดงพระธรรมเทศนาอนุโมทนาบุญ แก่หมอชีวกผู้ถวายผ้านั้น เมื่อ จบพระธรรมเทศนาแล้ว หมอชีวกโกมารภัจ ก็ได้ดวงตาเห็นธรรมดำรงอยู่ในอริยภูมิ คือพระ โสดาบัน

        หมอชีวกโกมารภัจ สร้างวัดชีวกัมพวัน หมอชีวกโกมารภัจ เมื่อยามว่างเว้นจากการรักษาคนไข้ ก็หวนคิดถึงตนเอง มีความ ปรารถนาจะเข้าเฝ้า ใกล้ชิดพระบรมศาสดา อย่างน้อยวันละ ๒ เวลา เช้า-เย็น เพื่ออบรมจิตใจได้ มากขึ้น แต่วัดเวฬุวัน ก็ตั้งอยู่ห่างไกลจากบ้าน อีกทั้งไม่สะดวกในการฟังธรรม และการรักษา พยาบาลภิกษุไข้ จึงได้น้อมนำถวายสวนมะม่วง ที่พระเจ้าพิมพิสารพระราชทานให้แก่ตนนั้น สร้างวัดถวายในพระพุทธศาสนา สร้างพระคันธกุฏี ที่ประทับส่วนพระพุทธองค์ พร้อมด้วยกุฏ สงฆ์ ศาลาฟังธรรมบ่อน้ำ และกำแพงขอบเขตวัด พร้อมบริบูรณ์ทุกสิ่งแล้ว กราบทูลอาราธนา พระบรมศาสดา พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์พุทธสาวก เสด็จเข้าประทับยังพระอารามใหม่นั้น ถวาย อาหารบิณฑบาต เป็นการฉลองพระอารามแล้ว หลังน้ำทักษิโณทก ให้ตกลงบนฝ่าพระหัตถ์ของ พระบรมศาสดา กล่าวอุทิศถวาย มอบกรรมสิทธิ์ในที่ดินและอาคาร ให้เป็นศาสนสถาน อยู่จำ พรรษาของภิกษุสงฆ์ ที่มาจากทิศทั้ง ๔ พระอารามใหม่นี้ ได้นามตามผู้ถวายว่า “ชีวกัมพวัน” (ชีวก+อัมพวัน)

        พาพระเจ้าอชาตศัตรูเข้าเฝ้าพระพุทธเจ้า อชาตศัตรูราชกุมาร มีพระอัธยาศัย คิดทรยศไม่ซื่อตรง ขาดความจงรักภักดี ต่อพระเจ้า พิมพิสาร ผู้เป็นพระราชบิดาอยู่แล้ว ต่อมาได้คบหาสมาคมกับพระเทวทัต มีศรัทธาเลื่อมใส ได้ ให้ความอุปถัมภ์บำรุงด้วยปัจจัย ๔ ถูกพระเทวทัต ยุยงให้ปลงพระชนม์พระบิดา อีกทั้งให้การ สนับสนุนพระเทวทัต กระทำอนัตริยกรรม ลอบปลงพระชนม์พระบรมศาสดา และทำสังฆเภท ทำลายสงฆ์ให้แตกแยกกัน
        ต่อมา พระเทวทัตถูกแผ่นดินสูบ เพราะกระทำกรรมหนัก พระเจ้าอชาตศัตรูได้ทราบ ข่าว ก็สะดุ้งพระทัยกลัวภัยจะถึงตัว ถึงกับเสวยไม่ได้บรรทมไม่หลับ ติดต่อกันหลายวัน กลัด กลุ้มพระทัยเป็นที่สุด คืนเพ็ญวันหนึ่ง พระองค์ไม่สามารถจะนิทราหลับลงได้ จึงเรียกอำมาตย์ ทั้งหลายเข้าเฝ้ายามดึก ทรงปรึกษาว่า “คืนเดือนเพ็ญอย่างนี้ จะไปหาสมณพราหมณ์ผู้มีศีล คนดี จึงจะสามารถทำจิตใจให้สงบได้” พวกอำมาตย์ ล้วนแต่แนะนำเดียรถีย์อาจารย์ของตน ได้แก่ ครูทั้ง ๖ ซึ่งพระเจ้าอชาตศัตรูก็เคยไปฟังคำสอนมาแล้ว ล้วนแต่ไร้สาระทั้งสิ้น
        หมอชีวกโกมารภัจ อยู่ในที่นั้นด้วย จึงกราบทูลแนะนำให้ไปเฝ้า พระสมณโคดมบรมศาสดา ซึ่งขณะนี้พระพุทธองค์ ประทับอยู่ที่ชีวกัมพวันใกล้ ๆ บ้านของตน นี่เอง พระเจ้าอชาตศรัตรูทรงเห็นด้วย จึงเสด็จไป พร้อมด้วยกองจตุรงคเสนา เมื่อเสด็จไปถึง ได้เข้าไปกราบถวายบังคมพระบรมศาสดา พระพุทธองค์ตรัสทักทายปฏิสันถารขึ้นก่อน แล้ว ตรัสถามถึงราชกิจต่าง ๆ ทำให้พระเจ้าอชาตศรัตรูไม่เก้อเขิน และทรงดีพระทัยเป็นอย่างยิ่ง ที่ พระพุทธองค์ไม่ทรงถือโทษ ในการกระทำของพระองค์ที่ผ่านมา
        พระพุทธองค์ ทรงทราบว่าพระเจ้าอชาตศัตรู มีพระทัยผ่องใสดีแล้ว จึงแสดงพระธรรม เทศนา สมัญผลสูตร ให้ทรงสดับ เมื่อจบลงทรงมีพระทัยผ่องใส โสมนัสยิ่งขึ้น เกิดศรัทธา เลื่อมใสถวายตัวเป็นอุบาสก ขอถึงพระรัตนตรัยเป็นสรณะ ที่พึ่งตลอดชีวิต (ถ้าพระองค์ไม่ทำ ปิตุฆาต คือ ฆ่าพระบิดาเสียก่อน ก็จะได้บรรลุเป็นพระอริยบุคคลชั้นใดชั้นหนึ่งเป็นแน่) จากนั้น ได้กราบขอขมาโทษ ต่อพระพุทธองค์เสด็จกลับพระราชนิเวศน์

        หมอชีวกโกมารภัจ ทำประโยชน์แก่พระพุทธศาสนา พระมหากษัตริย์ และประชาชน ทั่วไป เป็นอเนกประการ ท่านเป็นอุบาสก ผู้เป็นพระอริยชั้นพระโสดาบัน พระบรมศาสดา ได้ ยกย่องท่าน ในตำแหน่งเอตทัคคะเป็นผู้เลิศกว่าอุบาสกทั้งหลาย ในฝ่ายเลื่อมใสในบุคคล 

 กิ่งธรรมจาก http://www.thammapedia.com

เมื่อท่านพุทธทาสพูดถึงโยมมารดามีอิทธิพลต่อท่าน

  พุทธทาสพูดถึงอิทธิพลของโยมมารดาที่มีต่อท่าน

พระประชา ปสนฺนธมฺโม  สัมภาษณ์ 

อาจารย์ครับ ทางฝ่ายโยมมารดามีอิทธิพลต่ออาจารย์ทางด้านไหนบ้าง

          ผมคิดว่าเรื่องประหยัด ถ้าจะให้บอกว่ามีอะไรมาจากโยมหญิงบ้าง เห็นจะเป็นเรื่องประหยัด เรื่องละเอียดลออในการใช้จ่าย เพราะว่าถูกสอนให้ประหยัดแม้แต่น้ำที่จะล้างเท้า ห้ามใช้มาก แม้แต่น้ำกินจะตักมากินนิดหนึ่งแล้วสาดทิ้งไม่ได้ แม้แต่ใช้ฟืนก็ต้องใช้พอดี ไม่ให้สิ้นเปลือง ถ้ายังติดไม่หมดต้องดับ เก็บเอาไว้ใช้อีก ทุกอย่างที่มันประหยัดได้ต้องประหยัด มันมากเหมือนกัน ประหยัดไปได้ทุกวิธี มันก็เลยติดนิสัย มันมองเห็นอยู่เสมอ ไอ้ทางที่จะประหยัดเพื่อประโยชน์ มองเห็นอยู่ว่าต้องทำอย่างไร

          โยมชายหรือเตี่ยซึ่งเป็นคนจีนกลับไม่ค่อยประหยัด เรื่อย ๆ ปล่อยไปตามธรรมดา โยมหญิงละก็ประหยัดจนถี่ยิบไปหมด ประหยัดแม้กระทั่งเวลา ขึ้นชื่อว่าเวลาต้องใช้ให้เป็นประโยชน์ เมื่อจะพักผ่อนก็ไม่ต้องเสียไปเปล่า ๆ ต้องมีอะไรทำไปด้วย ตัวอย่างการประหยัด เช่น อย่างคั้นกะทินี่ ธรรมดาเขาคั้นกัน ๒ ครั้ง เราต้องทำถึง ๓ ครั้ง เพราะว่าต้องเอาไอ้ที่เสร็จจากครั้งที่ ๒ มาตำให้ละเอียดแล้วคั้นอีกที น้ำกะทิยังได้อีกแยะเหลือเกิน โดยมากคนเขาขี้เกียจ เขาทิ้งกัน คั้น ๒ ครั้งจะทิ้ง เราเอามาตำ ๆ ๆ ๆ แล้วคั้นอีกที น้ำยังขาวจัด แล้วคั้นอีกทีเป็นครั้งที่ ๔ ประหยัดกันถึงขนาดนี้ ที่บ้านอื่นเขาไม่ประหยัดกันถึงขนาดนี้

          ผมติดนิสัยประหยัดเพื่อให้มันใช้น้อย แต่มันก็มีนิสัยประหยัดเพื่ออวดด้วย เพื่ออวดการประหยัดก็มี คือแสดงว่ามีความรู้ในการที่จะประหยัด กลายเป็นเรื่องรู้ให้ดีที่สุด แม้ไม่จำเป็นต้องประหยัดก็จะประหยัดเพื่อให้เห็นว่าทำได้

          แต่เดี๋ยวนี้ชักขี้เกียจประหยัด ตอนหลัง ๆ นี่เราไม่ค่อยระวังเรื่องประหยัด แต่ก่อนพอดีพอร้ายมักทำอะไรเอง ไม่อยากจ้าง ไม่อยากจ่ายเงิน ใช้สิ่งของเครื่องมือเครื่องใช้ก็ต้องประหยัด เสียก็ซ่อม ไม่ทิ้งทันที บางอย่างเขาทิ้งเราไม่ได้ทิ้ง อย่างตะปูเก่า ๆ เขามักทิ้งกัน เราเอามาตัดปรับปรุงไว้ใช้ได้อีก

          โยมชายนั้นไม่ค่อยได้อยู่บ้าน โยมหญิงอยู่ตลอดเวลา ผมก็สนิทกับโยมหญิงมากกว่า ผมสนิทกับโยมหญิงมากกว่าเพราะต้องเข้าไปช่วยในครัวด้วย ผมจึงทำครัวเป็นทุกอย่างตามที่โยมหญิงทำเป็น และโยมชายก็ทำเป็นจนเรียกว่าเก่งกว่าผู้หญิงทั่ว ๆ ไป เพราะว่าย่าทำเป็น เคยทำขาย ทำขนมขายหลาย ๆ อย่าง โยมผู้ชายเลยทำเป็นทุกอย่าง

          เมื่อไปอยู่วัด ผมก็ยังไปเป็นผู้นำในการทำครัว เด็กวัดด้วยกันเขาไม่เชื่อว่าเราทำได้ พระเณรเขาก็ไม่เชื่อ เคยพนันกัน โยมผมทำห่อหมกเป็น เด็กวัดทั้งหลายไม่เชื่อว่าผมทำห่อหมกเป็น เลยพนันกัน ก็เลยแสดงฝีมือให้ดู ไม่มีอะไรที่ทำไม่เป็น ตั้งแต่ที่ง่าย ๆ จนถึงไอ้ที่ยาก ๆ อย่างห่อหมก หรือแกงเนื้อควายอย่างที่เป็นมาตรฐานของแม่ครัวชั้นดี เขาทำกันอย่างไรเราก็ทำได้ ก็เลยเปิดสอนให้ทำกับข้าวกันเสียในวัด โดยมากเขาทำไม่ค่อยเป็นกัน

          การทำอาหารให้อร่อยนั้น มันมีความหมายแห่งศิลปะ โยมชายผมทำเป็นเหมือนผู้หญิง เพราะถูกย่าบังคับ ถูกสถานการณ์บังคับ ผมทำเป็นเพราะโยมหญิงให้ช่วยทำงานในครัวมาตั้งแต่เด็ก ให้ตำเครื่องแกง ให้ขูดมะพร้าว แต่ไอ้ขูดมะพร้าวนี่ โยมไม่ค่อยชอบที่ผมขูด ถ้านายธรรมทาสขูดละก็โยมชอบ เพราะของเขาปั้นนิ่มมือ น้ำกะทิออกมาก เราขูดมันจะหยาบ (หัวเราะในคอ) ไม่ค่อยได้น้ำกะทิ มันได้กากเสียมาก นายธรรมทาสเขาขูดเหมือนคนไม่มีแรง แล้วมันละเอียด น้ำกะทิก็ออกมาง่าย แทบไม่ต้องออกแรงบีบเลย

          เวลาทำอะไร โยมมักจะตักเตือนให้ทำให้ดีที่สุด ถ้าทำอะไรหยาบ ๆ มักจะถูกทักท้วง อย่างเรื่องทำอาหารให้อร่อยที่ว่าเป็นศิลปะนี่ ต่อมาผมจับหลักได้ว่ามันจะต้องประกอบด้วย ๓ ส่วนเสมอ คือ ต้องมีเนื้อหรือผักซึ่งเป็นสิ่งถูกแกง แล้วก็ต้องมีเครื่องแกง ที่จะทำให้สิ่งที่ถูกแกงนั้นมีรสอร่อย แล้วก็ต้องมีน้ำมันคือน้ำกะทิ ที่ทำหน้าที่ละลายเครื่องแกงออกมา แล้วผสานเข้าไปในเนื้อหรือผักที่ถูกแกงนั้น บ้านเรา ส่วนที่เป็นน้ำมันนั้นก็ใช้มะพร้าว ถ้าเป็นหมู่ชนที่เขาไม่รังเกียจเนื้อสัตว์ เขาก็ใช้น้ำมันสัตว์ ไปดูเอาเถอะ ไม่ว่าแกงอะไร จะประกอบด้วย ๓ ส่วนนี้เสมอ แม้แต่ทอดมันซึ่งเป็นของแห้ง มันก็ต้องประกอบด้วยเนื้อ เครื่องแกง แล้วก็น้ำมัน ซึ่งส่วนมากก็เป็นมะพร้าวที่รวมอยู่ในนั้น หรือน้ำมันที่ใช้ทอด ถ้าจะมาเป็นห่อหมก มันก็ยังประกอบด้วย ๓ อย่างนั่นแหละ คือ เนื้อปลา เครื่องแกง แล้วก็น้ำกะทิ เอามาคนกันเข้ากับสิ่งเหล่านั้นแล้วจึงมานึ่ง เป็นเนื้อเละ ๆ น้ำกะทิจึงจะทำหน้าที่ให้เครื่องแกงกับสิ่งที่ถูกแกงสัมพันธ์กันที่สุด เครื่องแกงจะละลายอยู่ในน้ำกะทิ น้ำกะทิมันจะรวมอยู่กับเนื้อ ในบางกรณีที่ทำเป็นของแห้งเลย เช่นที่เขาเอามาพอกไม้แล้วก็ปิ้งจนกลายเป็นของแห้ง บ้านนี้เขาเรียกจันลอน พอปิ้งสุกดีแล้วก็ผ่าเลาะออกมา ถ้าจะให้อร่อยขึ้นไปอีก ก็เอาที่ปิ้งเสร็จแล้วไปหั่นคั่วกับน้ำกะทิข้น ๆ อีก

          ไม่ว่าจะเป็นของเหลว เป็นของเละ ๆ หรือว่าเป็นของแห้ง มันไม่พ้นไปจากเรื่องของ "๓ ส่วน" นอกจากที่ไม่สมบูรณ์แบบอย่างแกงส้ม แต่บางคราว สำหรับบางคน ก็ยังนิยมใส่กะทิอยู่นั่นเอง สมัยต่อมาเมื่อผมบวชแล้ว บางทีก็ต้องสอนเณร สอนเด็กวัดให้ทำกิน เพราะทำกันไม่เป็น เวลาผมควบคุมให้ทำ บางครั้งโยมชาวบ้านเดินผ่านวัดได้กลิ่นแกง ทนไม่ไหวต้องเข้ามาขอชิมก็มี (หัวเราะลงคอ)

          แม้แต่ของหวานมันก็ต้องเป็นเรื่องของ ๓ ส่วนเหมือนกัน คือ แป้ง น้ำตาล แล้วน้ำมัน แป้งคือสิ่งที่จะถูกกระทำ แล้วก็น้ำตาลปรุงรสให้หวาน แล้วก็น้ำมันคือน้ำกะทิ เป็นเครื่องช่วยให้มัน ขนมส่วนใหญ่ก็ต้องประกอบด้วย ๓ ส่วนนี้ เช่นขนมเปียกอย่างเปียกปูน มันก็ไม่มีอะไรนอกจากแป้ง น้ำตาล และกะทิ เคล้ากัน นี่เป็นหลักใหญ่ มาแต่เดิม แล้วจะเติมอะไรลงไปเป็นส่วนแต่งรสนั้นได้อีกที ถ้าเป็นหมู่ประชาชนที่ไม่รังเกียจน้ำมันสัตว์ จะใช้น้ำมันหมูก็ได้ แทนน้ำกะทิ หรืออย่างอินเดียซึ่งเป็นต้นตำรับของเรา เขาก็ใช้นมวัว เดี๋ยวนี้เขาก็ยังมีอยู่ ไอ้ขนมที่ประกอบด้วย ๓ อย่างเป็นหลักแม่บท คือไอ้ที่เราเรียกว่ากะละแม บ้านนี้เขาจะเรียกพญาขนม ผมเข้าใจว่านี่เราถ่ายทอดต้นฉบับมาจากอินเดีย ผมไปพบที่อินเดีย ถามเจ้าของร้านว่ามีมาแต่ครั้งไหน เขาก็ไม่รู้ แต่ว่ามันต้องดึกดำบรรพ์ที่สุด เขาไม่เรียกกะละแม เขาเรียกฮูละวา มีนม แป้ง น้ำตาล กวนเข้ากัน แล้วของเขามันเหนียวกว่าของเรา ใสกว่าด้วย จะตักจะอะไรยุ่งยาก แล้วก็แพงมากด้วย มันคล้ายกับเป็นเนื้อเข้มข้นของสิ่งทั้งปวง ใช้นมเคี่ยวจนข้นแทนกะทิของเรา คำหนึ่งหลายสตางค์ ถ้าคิดเป็นเงินไทย ผมคิดว่านี่เป็นต้นกำเนิดของขนมอาเซียเรา ถ้าเป็นยุโรป เป็นฝรั่ง จะเป็นอีกพวกหนึ่ง มันจะมีไข่เข้ามาเพิ่มในส่วนที่เป็นแป้ง เนยทำหน้าที่แทนน้ำมัน น้ำตาลก็เหมือนกันเขามีความรู้ที่จะทำไข่ให้เป็นเรื่องเป็นราว มันก็ไม่พ้นเรื่องของ "๓ ส่วน" นี่คุณดูเถอะว่าเลข ๓ มันมีความศักดิ์สิทธิ์อย่างไร สำหรับอาหารที่จะกินเข้าไป ทั้งของคาวของหวาน

          ทีนี้เมื่อโปรตุเกสเข้ามาครั้งแรก เขาก็คงรู้จักแต่เค้ก ทีนี้คนไทยคงเอาส่วนผสมของขนมเค้กนี้ มาทำให้เป็นทองหยิบ ทองหยอด ฝอยทอง ฝรั่งมีบ้าง แต่มันไม่ถึงขั้นนี้ ไม่มากอย่างและไม่อร่อยวิจิตรอย่างนี้ อย่างทองหยิบทองหยอดนี่มันเลยครูอาจารย์ฝรั่งที่มาสอนให้ไปไกล

          มาถึงตรงนี้ทำให้เรานึกขึ้นมาได้อีกเรื่องหนึ่ง คือเรารู้สึกว่าคนไทยแต่ก่อนนั้น เขาทำอะไรต้องเก่งกว่าครูเสมอ นี่เป็นเอกลักษณ์ของคนไทยที่คนไม่ค่อยรู้สึก อย่างเรื่องแต่งตัว เดิมเราก็รับมาจากอินเดีย ไอ้โจงกระเบนอะไรนี่ เราก็มาทำจนสวยเลอเลิศเป็นแบบไทยเราเอง แกงนี่ก็เหมือนกัน เราก็เอามาจากแขก แต่แกงของแขกน่ะเรากินไม่ค่อยลงหรอก แต่เราก็เอามาทำเสียเป็นแกงเขียนหวาน แกงอะไรต่ออะไร จนแขกก็ต้องหลงไปแหละ (หัวเราะหึ ๆ) เรื่องอาหารของคาวของหวานนี่เราต่างทำดีกว่าครูทั้งนั้น อย่างแกงเลียงอะไรนี่เรารับมาจากจีน เราก็ทำดีกว่าครู

          เรื่องกาพย์กลอนนี่ก็ไม่มีชาติไหนจะเท่าเทียมไทยหรอก คือสัมผัสใน แต่เดิมเราคงรับมาจากอินเดีย ก็มีแต่สัมผัสนอก แล้วก็น้อยมาก หรือไม่มีเลย อย่างคาถาปัฐยาวัตร สามัญคาถา หรือฉันท์ต่าง ๆ สัมผัสของเขามีน้อยมากหรือไม่มีเลย มีแต่การกำหนดจำนวนพยางค์ และเสียงหนักเสียงเบา พอมาถึงเมืองไทย เราปรุงกันเสียวิเศษ มีทั้งสัมผัสใน สัมผัสนอก โคลง ฉันท์ กาพย์ กลอนนี้เป็นเรื่องที่กินใจมากที่สุด รับมาจากจีนก็ดี จากอินเดียก็ดี เราเคยทำดีกว่าครูเสมอ อย่างโคลงกลอนของฝรั่ง เมื่อเทียบกันแล้ว มันสู้กันไม่ได้

          ดนตรีก็เหมือนกัน พอมาถึงมือคนไทยมันดีกว่าเก่าแน่ ๆ จะเข้ มันดีกว่าขิมเยอะแยะ (หัวเราะหึ ๆ) การร้องเพลงก็เหมือนกัน เพลงของไทยนี่ไม่มีชาติไหนจะกินได้ เรื่องนี้ต้องเคยศึกษาเรื่องเพลงถึงจะรู้ความจริงข้อนี้ ผมหลงใหลเรื่องเพลงมาแต่ไหนแต่ไร แต่ไม่มีโอกาสทางนี้ แต่ก็พอรู้เรื่องบ้าง อย่างความเป็นดนตรีของเพลงไทยนั้น มันขยายซับซ้อนเป็นเพลง ๒ ชั้น ๓ ชั้น ละเอียดอ่อนมาก ไม่มีของชาติไหนทำเหมือนหรอก

          ทีนี้มาดูพวกรำ พวกละคร มันก็มาจากพวกเต้นกลองยาวของอินเดีย ของแขก เรารับมาแล้วปรับปรุงเรื่อย ๆ ขึ้นมา จนแปรสภาพจากเต้นกระโดดพรวดพราดแบบเดิม มาเป็นรำอย่างอ่อนช้อยแช่มช้าอย่างมีลีลาของเราเองอย่างนิ่มนวล จนมาเป็นละครในละครนอก เป็นโขนเป็นอะไรมากมาย

          ทุกอย่างเราไม่เคยทำอะไรไม่ดีเกินครู ดีเกินครูทุกอย่างแหละ นี่เป็นอัจฉริยภาพของบรรพชนของเรา พวกที่นิยมเอกลักษณ์ไทยควรจะนึกถึงข้อนี้ แต่พวกที่กรุงเทพฯ เขาอาจไม่ยอมรับก็ได้ เพราะเขาไม่รู้จักวิธีที่จะมอง แต่ผมว่าเอกลักษณ์ไทยต้องใส่ลงไปด้วยว่าเราทำอะไรดีกว่าครูเสมอ

 กิ่งธรรมจาก http://www.buddhadasa.org

แม่

        แม่

          ปรมัตถวิจารณ์เกี่ยวกับพระคุณของแม่

      โดย พุทธทาสภิกขุ

        การบรรยายปาฐกถาธรรมในวันนี้ อาตมาจะบรรยายในหัวข้อว่า "ปรมัตถวิจารณ์เกี่ยวกับพระคุณของแม่" บางคนอาจะจนึกสงสัยว่า นี่เป็นการแทรกแซงของการบรรยายเกี่ยวกับ "อิทัปปัจจยตา" หรืออย่างไร อาตมารู้สึกว่าไม่เป็นการแทรกแซงเพราะว่าถ้ารู้จักปฏิบัติเกี่ยยวกับแม่ ให้ถูกต้อง มันก็เป็นเรื่องที่เกี่ยวกับ กฎของ "อิทัปปัจจยตา" อยู่นั่นเอง แต่เนื่องจากมีผู้ขอร้องให้พูดเรื่องเกี่ยวกัย แม่ อาตมาก็ต้องยอมรับ เรียกว่าเกรงใจก็ได้ เพราะเรามันทำงานร่วมกัน

          และคิดดูอีกทีหนึ่งก็รู้สึกว่า เราก็เป็นคนมี แม่ แม้จะเป็นเด็กหัวหงอกแล้วก็ยังมี ใคร ๆ ก็ยังมีแม่ แม่ยังจำเป็นอยู่ แม้แต่เด็กหัวหงอกที่ต้องรับรู้ ขอให้นึกอย่างนี้กันทุกคน ถ้าเป็นเด็กหัวหงอกแล้วยังสนองคุณของแม่ไม่ได้ก็ดูกระไรอยู่ จึงเป็นสิ่งที่ต้องศึกษาสำหรับเป็นตัวอย่างแก่เด็กที่ยังไม่นุ่งผ้าเลยทีเดียว

          ทีนี้เราก็ต้องพิจารณากันถึงคำว่า "แม่" สิ่งแรกที่สุดคือจะต้องพิจารณาก็คือว่า ทำไมภาษาบาลีซึ้งใข้กันอยู่เป็นหลักนี่มีคำว่า "มาตาปิตา" คือแม่พ่อ ไม่เหมือนกับภาษาไทยที่พูดว่าพ่อแม่ ทั้งที่ประเทศอินเดียเป็นแม่แบบวัฒนธรรมของไทยเราทุกอย่างทุกประการ ภาษาอินเดียใช้คำว่า "แม่พ่อ" แต่เราก็ยังมาใช้กลับกันว่า "พ่อแม่" ข้อนี้ก็เป็นสิ่งที่ควรจะพิจารณาว่าทำไมภาษาบาลีโดยเฉพาะจึงใช้คำว่า "แม่พ่อ"

          อาตมาเห็นว่า เพราะ "แม่" มาก่อนถึงก่อน หรือสอนแก่ลูกก่อนแก่ลูกเล็ก ๆ นั้น ทำให้นุกถึง "แม่" ก่อน "พ่อ" หรือจะดูอีกทีว่าเด็กทารกเขาจะออกเสียงว่า "แม่" ได้ง่ายกว่า "พ่อ" คือออกเสียงคำว่า "ม่ะ" ได้ง่ายกว่า "ป้ะ" ออกเสียง ม.ง่ายกว่าออกเสียงป. เด็กคงจะพูดคำว่า "แม่" ได้ดีกว่าคำว่า "พ่อ"ก็ได้ และเมื่อดูพฤติการณ์ทั่วไปแล้ว แม่มาก่อนพ่อ สรุปความแล้วก็อาจจะได้เป็นว่า พ่อสร้างชีวิต แม่สร้างวัญญาณ ข้อนี้ขอให้สนใจกันสักหน่อยว่า "แม่" สร้างวิญญาณของลูกได้อย่างไร

          เราได้มรดกจากแม่ในเรื่องมรรยาทหรือการเป็นอยู่มากกว่าพ่ อจะขอยกตัวอย่างที่แม่ได้ทำหน้าที่ของแม่ในการสร้างนิสัยอันรละเอียดให้แก่ลูก เช่น ในความเรียบร้อย แม่กวดขันให้ล้างจานข้าวให้สะอาดให้เรียบร้อยและเก็บให้เรียบร้อย เสื้อผ้าต้องเรียบร้อย ปูที่นอนต้องเรียบร้อย ล้างมือล้างเท้าสะอาด

          แม่สอนให้ประหยัด เกิดนิสัยประหยัดแม่บังคับให้ใช้น้ำล้างเท้าอย่างประหยัด ใช้น้ำอาบอย่างประหยัด ใช้ฟืนอย่างประหบัด เชือกผูกของ กระดาษห่อของ เศษกระดาษที่พอจะทำเชื้อไฟได้สักนิดหนึ่งก็ยังต้องประหยัด

          แม่สร้างนิสัยอ่อนน้อมถ่อมตน แม่สอนว่ายอมแพ้นั้นไม่ถือว่าเป็นการเสียเกียรติ เพราะให้เรื่องมันระงับไป แต่ก็ไม่ต้องเสียหายอะไรเนื่องจากว่าต้องยอมแพ้ มันเป็นการปลอดภัย และใคร ๆ ก็รักคนที่ยอมแพ้ไม่ให้เรื่องเกิด

          แม่สอนให้เอื้อเฟื้อเผื่อแผ่ แม่สอนว่าให้ลูกแมวได้กินข้าวก่อน แล้วคนจึงกิน สัตว์เดรัจฉานเป็นเพื่อนของเรา คนขอทานเป็นเพื่อนของเรา คนไร้ญาติขาดมิตรมาตายอยู่ตามท่าน้ำเราก็ต้องเอื้อเฟื้อ ถ้าเรากินเองมันก็ถ่ายออกหมด ถ้าเราให้เพื่อนกินมันอยู่ในหัวใจของเขายาวนานนัก

          แม่อบรมนิสัยให้รักน้องให้รักเพื่อน แม่สอนว่าน้องเอาเปรียบพี่ได้ แต่พี่เอาเปรียบน้องไม่ได้ น้องโกงพี่ได้แต่พี่โกงต้องไม่ได้ อย่างนี้เป็นต้น

          แม่สอนให้ดูว่าไก่ไม่มีเห็บเพราะมันช่วยจิกให้กันและกันลูกไก่เล็ก ๆ ยังช่วยจิกเห็บให้ลูกไก่ตัวใหญ่ เห็บที่มันอยู่ตามหน้าตามหงอนซึ่งมันจิกเองไม่ได้ แต่ไก่ก็ไม่มีเห็บ เพราะมันปฎิบัติหน้าที่เพื่อนของกันและกัน แม้แต่ลิงมันก็หาเหาให้แก่กันและกัน สุนัขมันก็ยังกัดหมัดให้แก่กันและกันตรงที่ที่มันกัดเองไม่ได้ เราจึงต้องมีเพื่อน

          แม่อบรมนิสัยกตัญญูรู้คุณ ให้เด็กเล็ก ๆ ช่วยทำงานให้แม่บ้าง ทำอะไรไม่ได้มาก ก็เพียงแต่ช่วยตำน้ำพริกแกงให้ด็ยังดีเหยียบขาให้แม่หายเมื่อย เอาใจใส่แม่เมื่อเจ็บไข้ นี้ปฏิบัติกันมาจนเป็นนิสัย เคารพคนแก่คนเฒ่าพระเจ้ากระสงฆ์ประนมมืออยู่ตลอดเวลา

          ให้ปลูกฝังคือว่าให้ใช้เวลาว่าง ปลูกพริก ปลูกมะเขือ ปลูกตะไคร้ ดอกมะลิ ดอกราตรี แม้แต่สับปะรด กล้วย ก็ยังสอนให้ปลูก แล้วยังสอน คาถากันขโมย ให้ด้วยว่า "ถ้านกกินเป็นบุญ ถ้าคนกินเป็นทาน" อาตมายังจำได้อยู่กระทั่งบัดนี้ ว่าถ้านกกินให้ถือว่าเราเอาบุญ ถ้าคนมันขโมยเอาไปก็คือว่าให้ทาน แล้วมันก็จะไม่ถูกขโมยเบยจนตลอดชีวิตมันกลายเป็นให้ทานไปเสียทุกที ถ้าสัตว์มากืนก็เอาบุญ ก็ไม่ต้องไปฆ่าสัตว์ไม่ต้องไปยิงสัตว์

          แม่อบรมนิสัยห้ามเล่นการพนัน แม้แต่หมากรุกก็ไมได้ เรื่องดนตรี เราชอบต้องแอบเล่น เรื่องชนไก่จับปลานั้นไม่ต้องพูด เรื่องเหล้า เรื่องบุหรี่ นี้มันเกลียดเอง แม่ไม่ต้องห้าม พ่อและอาก็ไม่เคยแตะต้องสิ่งเหล่านี้ เด็ก ๆ เป็นเด็ก เห็นคนสูบกัญชาสูบยาดองด้วยกล้องไม้ไผ่เสียงโคลก ๆ นั่น รู้สึกว่าเขาเป็นวีรบุรุษ แต่เราก็ไม่กล้าลอง

          ทั้งหมดนี้ได้อุปนิสัยมาจากแม่ที่คอยจ้ำจี้จ้ำไช ว่ากล่าวอยู่เสมอ นี่ดูเถอะ แม่สร้างอุปนิสัยสร้างดวงใจ พร้อมๆ กับที่พ่อช่วยสร้างชีวิต โดยส่วนใหญ่หรือโดยส่วนรวม แม่อยู่วงในพ่ออยู่วงนอก

          ควรดูต่อไปถึงปัญหาว่าเดี๋ยวนี้ในบ้านเมืองเรามีปัญหาเด็ก ๆ ไม่เคารพไม่รัก ไม่เชื่อฟังพ่อแม่ ชวนกันเป็นอันธพาลมากขึ้น เพราะเขาไม่รู้เรื่องแม่ ปัญหากำลังขยายตัวเพราะเด็กไม่รู้ว่า "แม่" นั้นคืออะไร แม่บางคนเสียอีกก็ไม่รู้ว่าความป็นแม่คืออะไร นี้ก็มีอยู่เหมือนกัน เพราะเด็ก ๆ เหล่านี้ไม่รู้ว่าการทำให้พ่อแม่ร้อนใจน้ำตาตกในนั้นเป็นความเลวร้ายอย่างใหญ่หลวง เขาจึงยังกระทำกันอยู่ ดังนั้นเราจะต้องสอนให้เขารู้ว่า "แม่" คืออะไร

          แม่คืออะไร เป็นสิ่งที่ทุกคนควรรู้ และรู้โดยปรมัตถ์ชั้นลึกซึ้ง ด้วยความลึกซึ้ง โดยปรมัตถ์แล้วเราต้องกล่าวว่า แม่เป็นผู้สร้างโลก โลกจะดีหรือเลวก็เพราะคนในโลลกมันดีหรือเลว คนในโลวมันจะดีหรือเลวก็เพราะว่า แม่ได้สร้างอุปนิสัยคนเหล่านั้นมาอย่างไร ถ้าสร้างมาดี คนมันดี โลกนี้มันก็ดี ถ้าสร้างมาไม่ดีโลกนี้มันก็ไม่ดี จึงเห็นได้ว่า "แม่" อยู่ในฐานะเป็นผู้สร้างโลกราวกับว่าเป็นพระเจ้า แม่เป็นผู้สร้างดวงวิญญาณของลูก

          แม่ต้องไม่ไปทำหน้าที่ "พ่อ" ถ้าทำหน้าที่พ่อ พ่อก็จะว่างงานแล้วโลกก็จะเลวลง ไม่มีใครกล่อมเกลาดวงวิญญาณบางพวกเขาแก้ตัวว่ารายได้ไม่พอ แม่ต้องไปช่วยทำงานหารายได้ นั่นมันหลับตาพูด เพราะมันไม่มองดูว่า มันเป็นการเสียหายมากกว่าได้ ถ้าแม่จะต้องช่วยพ่อทำงานก็ต้องไม่ให้เสียหน้าที่ของแม่ คือทำงานชนิดที่ดูแลลูกไปพลางก็ยังได้ คนบางพวกเขายังเอาลูกสะพายหลังไปด้วย เพื่อว่าไม่อยู่ห่างจากลูก

          แม่อบรมความเก่งในบ้าน พ่ออบรมความเก่งนอกบาน ในสังคมที่กว้างกว่า แต่แล้วแม่ก็สร้างอุปนิสัยลูกมากกว่าพ่อ เราได้รับมรรยาทอุปนิสัยต่างๆ นานาติดเนื้อติดตัวมาจนถึงกระทั่งวันนี้ อุปนิสัยประหยัดก็ดี สุภาพก็ดี ขัยนขันแข็งก็ดี มาจากแม่โดยตรง เรียกว่าเป็นเนื้อเป็นตัวมาเพราะการอบรมของแม่

          เรายอมรับว่า พ่อช่วยให้เรามีอาหารกินให้ปลอมดภัยแต่แม่ก็ยังคงช่วยสร้างดวงวิญญาณของเราอยู่ พ่อรักเราอยู่วงนอก แต่แม่รักเราอยู่กับอก ถึงกับว่ากินเลือดในอกแม่ กินนมของแม่ เรียกว่ามีการถ่ายพันธุ์ อุปนิสัยมากที่สุด นักเลงผสมไก่ ผสมปลากัดเขาบอกให้ฟังว่า การเลือกพันธุ์ผสมนั้นเขาเลือกตัวเมียมากกว่าตัวผู้ เขาจะเลือกพันธุ์ตัวเมียที่ดีที่สุดมาเป็นแม่พันธุ์ พ่อพันธุ์ไม่ค่อยสำคัญนัก อย่างนี้ก็เป็นสิ่งที่น่าฟัง

          ทีนี้ก็จะดูไปถึงการอบรม อบรมลูกบางคนสอนลูกไม่ให้ไหว้ใครเพราะกลัวจะเป็นทาสความคิดความเห็นของใคร บางคนสอยให้ลูกไหว้ใครจนไม่ต้องดูอะไรเลย อย่างนี้มันผิดทั้งสองอย่าง อาตมาคิดว่าเราควรจะสอนลูกให้รู้จักเลือกไหว้ใครเสียดีกว่า ดีกว่าที่จะไหว้ไปตะพึด ดีกว่าที่จะไม่ไหว้เสียเลย ลูกจะรู้จักเลือกไหว้ จะรู้จักผิดชอบชั่วดีในการรู้จักเลือกไหว้ เป็นการดีกว่าที่จะไม่ให้ไหว้ใครเสียเลย

          วันแรกของโรงเรียนอนุบาล เด็ก ๆ ควรจะเรียนกันแต่ว่า "แม่คือใคร" อย่างนี้ดีกว่าเรียนหนังสือ ไม่ต้องอุตริให้เรียนภาษาต่างประเทศไปตั้งแต่ชั้นอนุบาล โตแล้วก้ไม่รู้ว่าแม่นี่คืออะไร แม่มีบุญคุณอย่างไหรก็ไม่รู้

          แม่ควรอบรมนิสัยจิตใจ ให้ลูกมันมีความรู้สึกสูง แม่ควรจะพาลูกไปร้านอาหารที่อร่อย ๆ ของเล่นของแต่งตัวที่มีราคาแพง แล้วก็บอกลูกว่า "ทั้งหมดนี้เขามีไว้สำหรับทำให้เราโง่" เด็ก ๆ จะรู้จักคิดไปตั้งแต่เล็ก ๆ ว่า ทั้งหมดนี้มันมีไว้ สำหรับทำให้เราโง่อย่างไน ของแต่งตัวสวย ๆ ของกินอร่อย ๆ ของเล่นตุกตาที่น่ารักอะไรก็ตาม ทั้งหมดนี้แม่จะบอกว่ามีไว้สำหรับทำให้เราโง่ แล้วลูกมันจะคิดอย่างไร มีเหตุมีผลอย่างไรก็ค่อยรู้กันเอง

          สอนให้ลูกรู้ว่าเราจะต้องทำอย่างไรเราควรมีอะไรร ควรกินอะไร ควรใช้อะไร ควรบูชาอะไร ควรทนุถนอมอะไร ถึงจะเป็นการถูกต้องที่สุด บอกให้ลูกรู้ว่า เรื่องกินก็ดี เรื่องกามก็ดี เรื่องเกียรติก็ดี มันมีลักษณะเหมือนกับดาบสองคม ใช้ไปทางหนึ่งก็วินาศ ใช้ไปทางหนึ่งก็เจริญเด็ก ๆ ควรจะรู้ปรมัตถ์เรื่อง "ตัวกู-ของกู" ดีอย่างไร เสียหายอย่างไร ทีละเล็กทีละน้อยขึ้นมาตามสมควร ตามความเหมาะสม

          เด็ก ๆ จะต้องรู้จักอดทน เสียสละเพื่อแม่ ให้สมกับความเจ็บปวดที่แม่ได้รับเมื่อคลอดเรามา ให้เด็ก ๆ เขารู้จักมีอะไร เพื่อจะได้ทำหน้าที่ถูกต้องเป็นผาสุก ไม่ใช่เพื่อยึดมั่นถือมั่น ลูกควรจะรู้ว่าเราเกิดมาเพื่ออะไร จะปฏิเสธความเกิดมานี้ ไม่ได้ เพราะมันเกิดมาแล้ว มันมีแต่ว่าต่อไปต้องทำอะไร

          ทีนี้จะดูถึงข้อที่ว่า แม่พ่อจะต้องส่งเสริมลูกอย่างไร คือส่งเสริมสัญชาตญาณอย่างไร เด็ก ๆ ทารกมีสัญชาตญาณแห่งการรักดี ดูเถอด พอเราบอกว่า "ดี-ดี" เขาก็ดีใจ ตบพุงแป๊ะ ๆ แป๊ะ ๆ เด็ก ๆ ก็ชอบทำงาน ชอบขอมาทำงาน บอกว่านี่หนูทำเอง นี่หนูทำเอง ก็ต้องส่งเสริมสัญชาตญาณแห่งการชอบทำงานนี้ให้ยิ่งขึ้ไปตลอดชีวิต

          เด็ก ๆ จะต้องรู้จักรักผู้อื่น รู้จักสังคมกับผู้อื่น เราจะต้องช่วยเพื่อน เราจะต้องมีเพื่อน ถ้าเราไม่ช่วยเพื่อน เราก็อยู่ไม่ได้ แล้วเราก็กลายเป็นคนมีนิสัยที่เลว เด็ก ๆ ทำงานให้สนุกรู้จักเป็นสุขเมื่อกลังทำงาน ที่รู้สึกว่าเป็นการถูกต้อง เป็นสุขที่แท้จริง ไม่ต้องใช้เงิน เด็กนี้โตขึ้นก็จะรู้จักแสวงหาความสุขใจโดยไม่ต้องใช้เงิน ชีวิตกับการงานนั้นต้องสิ่งเดียวกันไปเสียเลยงานคือเกียรติยศสูงสุดของคน การทำงานให้สนุกนี้เป็นหลักสำคัญที่สุด คือการเดินทางถูกต้องตามกฎของ "อิทัปปัจจยตา" ใครทำงานสนุก คนนั้นเดินตามกฎ "อิทัปปัจจยตา" อย่างยิ่ง

          ทีนี้ลูกโตแล้ว ลูกโตขึ้นมาเป็นหนุ่มเป็นสาวแล้ว ควรจะชี้ให้เห็นในส่วนที่ลึกขึ้นไป ในฐานะที่เป็นปรมัตถ์ ให้รู้ว่ากามารมณ์กับการสืบพันธุ์นั้นเป็นคนละเรื่องกัน กามารมณ์เป็นเรื่องของกิเลส มีผลคือบ้าลูกเดียว บ้าลูกเดียว เป็นเรื่องของกามารมณ์ อย่าไปหลงเป็นทาสมัน แต่เรื่องสิบพันธุ์นั้นเป็นหน้าที่ของมนุษย์ ต้องประพฤติกระทำอย่างถูกต้อง เดี๋ยวนี้คนหนุ่มสาวเอาเรื่องกามารมณ์ไปปนกับเรื่องการสืบพันธุ์ แล้วปฏิบัติผิด มันก็เสียทีที่เกิดมาเป็นมนุษย์ เพราะเกิดมาเป็นทาสของกามารมณ์ ใครเขาจะหลงใหลก็ตามใจเขาเราไม่เอา

          ไม่ต้องแต่งงานสมรสเพราะกิเลสตัณหา แต่ต้องแต่งงาน เพราะความรู้สึกผิดชอบชั่วด ีว่าเราต้องมีหน้าที่สิบพันธุ์ไว้สิบพันธุ์มนุษย์ไว้ ให้มนุษย์เดินทางไปถึงนิพพายให้จงได้ ช่วงคนนี้ไปไม่ถึง ช่วงคนหน้าก็ไปให้ถึง การแต่งงานเพื่อแบ่งภาระกันให้มนุษย์ได้ทำหน้าที่ของมนุษย์สมบูรณ์ สะดวก โดยเร็วและโดยง่าย การแต่งงานเพื่อเป็นคู่คิด เพื่อช่วยกันให้เกิดความง่ายในการก้าวไปข้างหน้า เพื่อความสมบูรณ์แห่งความเป็นมนุษย์ แม้จะพูดว่าเป็นเพื่อนเดินทางไปสู่นิพพานก็ไม่ผิด แต่คนเขาจะหัวเราะเยาะ นั่นมันคนโง่ ไม่ต้องไปสนใจ

          การสมรสการแต่งงานเพื่อช่วยแบ่งเบาภาระความยากความลำบากของความเป็นมนุษย์ให้มันง่ายเข้า ไม่ใข่เพื่อมาหลงใหลในการฃมารมณ์ เหมือนที่เขาทำกันอยู่โดยมาก เสียสละทุกสิ่งทุกอย่างแพงมาก เพื่อการสมรสและแต่งงานแต่เพื่อกามารมณ์ไม่ได้เพื่อการก้าวหน้าไปของความเป็นมนุษย์ สู่จุดหมายปลายทางของความเป็นมนุษย์ ระวังให้ดี การพูดอย่างนี้ มันถูกด่าทุกที มีผู้เอาไปพูด แต่ก็ยังไม่พ้นจากการถูกด่า แต่อาตมาก็ยังขอพูดอยู่อย่างนี้ แม่จะสอนให้ลูก ๆ ให้รู้ว่า ชีวิตคืออะไร การสมรสคืออะไร ใครจะด่าก็ตามใจ เราจะทนทำไปเพื่อการบูชาคุณของแม่เองนั้นก็ยังได้

          แม่ทั้งหลายล้วนแต่ต้องการให้ลูกรอด และต้องการให้ลูกไปได้ไกลกว่าพ่อแม่ด้วยกันทั้งนั้น

          ทีนี้วันแม่ สรุปความวันนี้เป็น วันแม่ ต้องพูดกันถึงหน้าที่ของแม่ ต้องพูดกันถึง พระคุณแม่ ในแง่ที่เป็นปรมัตถวิจารณ์ คือพินิจพิจารณากันในส่วนลึกของความหมาย เรียกว่า ปรมัตถวิจารณ์ การพูดอย่างนี้ก็ยังคงอยู่ในชุดของการบรรยาย เรื่องประมัตถธรรมกลับมา เพื่อเป็นรากฐานของศีลธรรม การปฏิบัติให้ถูกต้องต่อแม่พ่อ หรือแม่พ่อปฏิบัติถูกต้องต่อลูกนี้ก็เป็นเรื่องศีลธรรมที่เว้นไมได้ ที่จะเป็นที่สุด เพราะการที่จะปฏิบัติให้ถูกต้องโดยแท้จริงนั้น ต้องมีความรู้ในส่วนปรมัตถธรรม คือในส่วนลึกที่สุด ที่มองเห็นยาก

          ต้องใช้สติปัญญาพิจารณาว่าความเป็นพ่อคืออะไร ความเป็นแม่คืออะไร ความเป็นลูกคืออะไรกระทั่งความเป็นหลานเหลนสืบ ๆ ไป คืออะไร เขาก็จะปฏิบัติได้ถึงความหมายในส่วนลึก จะได้รับประโยชน์ในส่วนลึก มิใช่สักว่า เกิดมาแล้วก็หลงใหลในกามารมณ์ อย่างดีก็สืบพันธุ์ในลักษณะเหมือนกับที่สัตว์เดรัจฉานสืบพันธุ์ ไม่มีความม่งหมายอะไรมาหไปกว่านั้นนี่ก็เพราะว่า ไม่รู้ว่าแม่คืออะไร ไม่รู้ว่าแม่คือผู้สร้างดวงวิญญาณของลูก ตั้งแต่วันแรกที่ลูกเกิดมา

          แม่ทำหน้าที่อย่างหนึ่ง พ่อทำหน้าที่อย่างหนึ่ง ถ้าแม่ไปทำหน้าที่ของพ่อ โลกนี้ก็จะไม่มีแม่แล้วมันจะเป็นอย่างไร มันจะไม่มีสิ่งผู้พันอันลึกซึ้งในเรื่องความรักในเรื่องความกตัญญูมันไม่สมกับที่ว่าคำว่า "แม่" นี้มาก่อนคำว่า "พ่อ" ในภาษาธรรมะภาษาบาลีภาษาศษสนาจะพูดว่า "มาตาปิตา" ว่า "แม่พ่อ"ไม่ได้พูดว่า "ปิตามาตา"ไม่เคยพบเลย เพราะ "แม่" มีความสัมพันธ์ในส่วนที่ว่ามาก่อน ลูกจะเรียก "แม่" ชัดก่อนที่เรียก "พ่อ" คำว่า "แม่" ออกเสียงง่าย สำหรับลูกเด็กทารกอย่างนี้เป็นต้น

          ขอให้สนใจว่า แม่จะนำหน้าที่ในการสร้างอุปนิสัยชีวิตวิญญาณในด้านลึกของลูก เราจึงควรพิจารณากันในลักษณะที่ว่าเป็นปรมัตถวิจารณ์ ปรมัตถธรรมอย่างนี้มาแล้วศีลธรรมก็จะมีรากฐานที่มั่นคงจะก้าวหน้าถูกต้องและลึกซึ้ง มันเป็นกฎของอิทัปปัจจยตา "อย่างนี้เอง" ชีวิตทุกก้าวย่าง ต้องเดินตามกฎของอิทัปปัจจยตา ไม่ว่าจะอยู่เป็นชาวนา หรือว่าจะบรรลุนิพพานมันเป็นกฎที่เฉียบขาดว่า เราทุกคนจะต้องเดินให้ถูกต้องตามกฎของธรรมชาติอันเฉียบขาด เหมือนกับพระเป็นเจ้า

          แม่ก็มีหน้าที่สร้างโลกเหมือนกับพระเป็นเจ้า เพราะเกิดมาก็สร้างอุปนิสัยของเด็กทุกคนในโลก จนโตขึ้นมาแล้วก็จะได้เป็นพลโลกที่ดี แม่ก็สร้างโลกนี้เหมือนกับที่พระเจ้าสร้างโลก และก็โดยกฎของพระเจ้าผู้สร้างโลก คือกฎของอิทัปปัจนยตานั่นเอง จะเดินตามกฎของอิทัปปัจยตา ไม่ว่าจะอยู่เป็นชาวนาหรีอว่าจะบรรลุนิพพานพูดอย่างนี้ก็หมายความว่าให้มัน หมดจดสิ้นเชิงถ้าจะอยู่กันในระดับต่ำ เป็นขาวนาหาเลี้ยงปากเลี้ยงท้องมันก็ต้องเดินตามกฎของอิทัปปัจยตา แม่ของชาวนาก็ต้องเป็นแม่ที่ถูกต้อง เป็นแม่ที่เป็นอาจารย์ของลูกที่ดี เป็นพระพรหมของลูกที่ดี เป็น "อาหุเนยยบุคคล" ของลูกที่ดี ไม่มีอะไรดีไปกว่าแม่ ในแง่นี้ของลูกแต่ละคน ๆ จึงว่าแม้จะอยู่เป็นชาวนาก็ต้องเดินตามกฎของอิทัปปัจยตา

          ทีนี้ถ้าจะก้าวหน้าหรือจะบรรลุนิพพานอันสูงสุด ก็ยิ่งต้องเดินตามกฎของอิทัปปัจยตาให้ถูกต้องทุกกระเบียดนิ้วเป็นลำดับ ๆ ไป มันก็จะไม่เหลือวิสัยที่คนเราจะบรรลุนิพพานคือ มีชีวิตอันเหยือกเย็น ต้องได้ที่นี่และเดี๋ยวนี้ ตายแล้วก็ไม่ต้องสงสัย เรียกว่ามีชีวิตเยือกเย็นทีนี่และเดี๋ยวนี้ จะได้รับประโยชน์กว่า ถ้าที่นี่เดี๋ยวนี้ได้รับ ตายแล้วก็ไม่ต้องสงสัยไม่ต้องเป็นห่วงต่อเรื่องตายแล้ว ขอแต่ให้ทำให้ถูกต้องที่นี่และเดี๋ยวนี้อย่างครบถ้วนสมบูรณ์ จะเป็นการรับประกันตลอดไป

          นี่แม่จะต้องปลูกฝังความรู้อันนี้ให้แก่ลูก ลูกก็จะเดินถูกทาง มันก็เลยพร้อมที่จะเป็นแม่ที่ดีเป็นพ่อที่ดีสืบต่อๆ กันไปในอนาคต ทั้งหมดนี้เราเรียกว่า "ปรมัตถวิจารณ์เกี่ยวกับพระคุณของแม่" ดูพระคุณของแม่ในด้านลึก แล้วก็จะได้เคารพรักกตัญญูเชื่อฟังพ่อแม่กันอย่างสูงสุด เพื่อเตรียมตัวเป็นพ่อแม่ที่ดีสืบไปในเมื่อถึงรอบเวรของตนเข้า

          ปรมัตถวิจาณณ์นี้ ขอให้เป็นที่สนใจแก่บุคคลทั้งหลายที่เป็นพ่อเป็นแม่ เป็นความรู้ที่ต้องใช้ทั้งแก่เด็กที่กำลังอมมือและแก่เด็กที่หัวหงอกแล้ว อย่าได้มีอะไรผิดพลาดในเรื่องหน้าที่ของแม่และลูกต่อไปอีกเลย หวังว่าพ่อแม่และลูกหลายทั้งหลายจะมีความรู้เรื่องนี้อย่างเพียงพอ ปฏิบัติแล้วไม่บกพร่องในหน้าที่ของตน ๆ จะได้ประสบความสุขในฐานะที่เป็นมนุษย์อยู่ทุกทิพาราตรีกาลเป็นแน่นอน

          ขอให้ความหวังอันนี้จงสำเร็จสมควรปรารถนาเพราะว่าเรามีความเป็นพุทธบริษัทที่แท้จริง มีความเชื่อถูกต้องมีความพากเพียรถูกต้อง มีความกล้าหาญอย่างถูกต้อง แล้วเป็นอยู่ด้วยความถูกต้องนั้น เป็นสุขอยู่ทุกทิพาราตรีกาลเทอญ

 กิ่งธรรมจาก http://www.buddhadasa.org

โยมแม่

     แม่ เป็นคำที่ใครๆ ได้ยินแล้วมีความรู้สึกอบอุ่น อิ่ม ปลอดภัย ความรัก ความสุข ความอดทน และอีกหลายอย่างในความรู้สึกที่มี   เราแต่ละคนมีถ้าพูดถึงแม่แล้ว สุดที่จะบรรยายเป็นตัวอักษรหรือคำพูดใดๆได้ พระรูปหนึ่งที่เราติดตามอ่านคำสอนของท่าน ได้เขียนถึงโยมแม่ของท่าน ในฐานะลูกที่เป็นพระ อ่านแล้วนำมาเพาะธรรมให้เกิดในใจเราได้ ขอนำขอเขียนนี้ บูชาพระคุณแม่ แม่ครับผมรักแม่

โยมแม่

 โดย พระไพศาล วิสาโล

       แม่นั้นถือกันว่าเป็นพรหมและอรหันต์ของลูก แต่ยังมีอีกสิ่งหนึ่งที่โยมแม่เป็นในความรู้สึกของข้าพเจ้า นั่นคือ แบบอย่างแห่งการสู้ชีวิต โยมแม่เป็นคนไม่ย่อท้อต่อโชคชะตา ไม่ว่าจะลำบากอย่างไร ก็ถือคติพึ่งตน จนสามารถล่วงพ้นอุปสรรคได้ด้วยขันติ และความเพียรเสมอมา

        ตั้งแต่เล็กอายุไม่ถึง ๘ ขวบดี โยมแม่ก็ต้องพลัดพรากจากมารดา เดินทางมาอยู่กับบิดาที่เมืองไทย โยมแม่เคยเล่าว่า ร้องไห้คิดถึงแม่อยู่นาน อันที่จริง ตาและยายนั้นเป็นคนร่ำรวย บ้านที่เมืองจีนก็ใหญ่โต แต่ตาต้องการให้ยายซึ่งเป็นภรรยาหลวงอยู่เฝ้าบ้านและทรัพย์สินที่เมืองจีน ส่วนโยมแม่นั้น ชะรอยตาคงต้องการเลี้ยงเองกระมัง จึงให้ยายส่งโยมแม่มาเมืองไทย โยมแม่ไม่มีโอกาสกลับไปเห็นหน้าแม่บังเกิดเกล้าอีกเลย และกว่าจะได้กลับไปเยือนบ้านเกิดที่เกาะไหหลำก็ ๕๐ ปีให้หลัง

        ตาเป็นคหบดีมีชื่อแห่งเมืองอยุธยา สมัยหนึ่งอาจจัดได้ว่าเป็นคนร่ำรวยที่สุดของจังหวัด กิจการที่ทำเป็นล่ำเป็นสันคือโรงเลื่อย บ้านของโยมแม่ที่อยุธยาเป็นตึกหลังใหญ่ ตั้งโดดเด่นเห็นได้ชัดเจน จากสะพานธำรง-ปรีดี พิจารณาภูมิหลังในด้านนี้แล้ว โยมแม่น่าจะมีชีวิตที่สุขสบายตั้งแต่เล็ก แต่หาเป็นเช่นนั้นไม่ ตาเป็นคนที่ไม่ใคร่สนใจลูกสาว ความเป็นอยู่ระหว่างลูกชายกับลูกสาวจึงต่างกันมาก ทั้งๆ ที่ตามีลูกสาวเพียงแค่ ๔ คนจากจำนวนลูกทั้งหมด ๑๓ คนที่เกิดจากภรรยาทั้ง ๕   

       โยมแม่ต้องทำงานหนักตั้งแต่เล็ก แม้โตเป็นสาวแล้ว โยมแม่กับพี่สาวต่างมารดาก็ยังมีหน้าที่แบกขนไม้ปลีกที่เหลือจากการแปรรูปในโรงเลื่อย ไปเรียงเป็นกองเพื่อขายทำฟืน สภาพคงไม่ต่างไปจากคนงานในโรงเลื่อยเท่าใดนัก ยังดีที่โยมแม่มีโอกาสเรียนหนังสือ แม้จะไม่สูงเกิน ม.๓ (หรือ ป.๗) แต่ความรู้ที่ได้รับ ก็มากพอที่จะใช้การได้ ส่วนภาษาจีนนั้นโยมแม่มีพื้นมาแต่เมืองจีน ภายหลังได้มาเรียนเพิ่มเติมกับญาติผู้ใหญ่ในโรงเลื่อย จึงสามารถอ่านออกเขียนได้ ดังนั้น ในเวลาต่อมา โยมแม่กับพี่สาวจึงได้เลื่อนมาทำงานธุรการ

        โยมแม่มีพี่สาวร่วมอุทรอยู่คนหนึ่ง แต่อายุห่างกันถึง ๑๖ ปี เมื่อโยมแม่เข้ามาเมืองไทยนั้น พี่สาวได้แต่งงานและแยกเรือนออกไปแล้ว ความที่ต้องอยู่ห่างแม่และพี่ โยมแม่จึงต้องหัดช่วยตนเองตั้งแต่เล็ก คงเพราะเหตุนี้ จึงมีนิสัยอดออมกระเหม็ดกระแหม่มาแต่เยาว์วัย เมื่อโตขึ้น นอกจากงานแบกหามภายในโรงเลื่อยแล้ว โยมแม่ยังหารายได้พิเศษ ด้วยการเก็บเศษไม้ที่โรงเลื่อยทิ้งแล้ว ไปขายตามท่าน้ำ

        ตั้งแต่เล็กจนโตเป็นสาว ชีวิตของโยมแม่วนเวียนอยู่ในโรงเลื่อยเป็นส่วนใหญ่ ถึงกระนั้นก็ใช่ว่าจะลำบากเสียทีเดียวนัก เพราะอย่างน้อยที่สุดก็มีพี่สาวต่างมารดาอยู่คนหนึ่งซึ่งเป็นเสมือนเพื่อน เพราะวัยห่างแค่ ๒ ปี นอกจากทำงานด้วยกันแล้ว ยังเที่ยวเตร่ด้วยกันอยู่บ่อยๆ (แม้เมื่อต่างแยกเรือนออกไป ก็ยังไปมาหาสู่กัน จนโยมแม่เป็นฝ่ายจากไป)

        โยมแม่ออกจากโรงเลื่อยก็เมื่อมาได้กับโยมพ่อ ซึ่งเป็นคนกรุงเทพฯ นอกจากทรัพย์สินของโยมแม่ที่สะสมมาแต่เล็กแล้ว ก็ดูจะไม่มีสมบัติใดที่ตาให้ติดตัวมาเลย แต่ลำพังฐานะและความสามารถของโยมพ่อ ชีวิตครอบครัวก็น่าจะดำเนินไปได้อย่างราบรื่น เพราะโยมพ่อจัดได้ว่าเป็นคนที่มีวิชาความรู้สูงในสมัยนั้น โดยได้คะแนนดีมาจากโรงเรียนอัสสัมชัญพาณิชย์ (ACC) อันเป็นที่ต้องการอย่างยิ่งของห้างฝรั่งในเวลานั้น นอกจากความเฉลียวฉลาดแล้ว โยมพ่อยังเป็นคนขยันขันแข็ง หลังจากเป็นลูกจ้างบริษัทฝรั่งได้ไม่นานก็ตั้งเนื้อตั้งตัวได้ โดยมาเปิดกิจการส่งออกไม้ที่ถนนดำรงรักษ์ ใกล้ๆ กับวัดสระเกศ

        ข้าพเจ้าซึ่งเป็นลูกคนที่ ๔ เกิดเมื่อโยมพ่อโยมแม่ย้ายมาอยู่ถนนดำรงรักษ์ได้ ๒-๓ ปีแล้ว เป็นช่วงที่กิจการค้าไม้ของโยมพ่อประสบความสำเร็จตามลำดับ ยังจำได้ว่า ตอนเล็กๆ อายุยังไม่ถึง ๔-๕ ขวบดี โยมพ่อมักจะขับรถพาลูกๆทั้ง ๕ ไปกินไอสกรีม หรือก๋วยเตี๋ยวแถวสวนลุมพินีและราชวงศ์ตอนค่ำๆ อยู่บ่อยๆ ยิ่งภาพยนตร์ด้วยแล้ว พวกเราไปดูเป็นประจำ ช่วงไหนที่บ้านไม่มีรถเก๋งก็นั่งแท็กซี่

        แต่วิธีเลี้ยงลูกของโยมแม่นั้นต่างจากโยมพ่อ เวลาโยมแม่พาลูกๆ ไปเที่ยว จะนั่งรถเมล์ อันที่จริงแล้ว ส่วนใหญ่สถานที่ที่โยมแม่พาลูกไปเที่ยวคือ บ้านญาติ หรือไม่ก็พาหุรัด สะพานหัน ซึ่งโยมแม่ชอบซื้อผ้าไปตัดเสื้อ ตอนเด็กๆ ข้าพเจ้ามักติดสอยห้อยตามโยมแม่ไปตามที่ต่างๆ เป็นประจำ โดยเฉพาะในวันพฤหัส ซึ่งเป็นวันหยุดเรียนของข้าพเจ้านอกเหนือจากวันอาทิตย์ ด้วยเหตุนี้จึงรู้เส้นทางรถเมล์และถนนหนทางต่างๆ ในกรุงเทพฯเป็นอย่างดี ความรู้ดังกล่าวเป็นประโยชน์แก่ข้าพเจ้าเวลาเข้ากรุงเทพฯ จนทุกวันนี้ แม้เส้นทางรถเมล์จะเปลี่ยนไป และกรุงเทพฯ จะขยายตัวเติบใหญ่ไปมากแล้วก็ตาม

         โยมแม่ชอบสอนลูกให้ประหยัด แต่แทนที่จะพูด โยมแม่ทำให้เราเห็นเป็นแบบอย่าง เสื้อผ้าของลูกๆ รวมทั้งของโยมแม่เองนั้น ซื้อจากร้านน้อยมาก ยกเว้นชุดไปเที่ยว นอกนั้นโยมแม่ตัดเอง แม้แรกๆ จะไม่มีความรู้พอ แต่ก็ไปเรียนจนชำนาญ ข้าพเจ้ายังจำได้ว่าตอนเย็นๆ เคยตามโยมแม่ไปโรงเรียนสอนตัดเสื้ออยู่ช่วงหนึ่ง เสื้อผ้าเหล่านี้ลูกๆจะใช้ไล่กันลงมา จากคนโตมายังคนเล็กลำดับถัดไป มามีปัญหาก็เมื่อถึงลำดับของข้าพเจ้า เพราะข้าพเจ้ากับน้องชายนั้นแม้ห่างกัน ๒ ปี แต่ตัวเท่ากัน เลยมักมีปัญหาว่าต้องตัดหรือหาซื้อเสื้อให้ทั้ง ๒ คนพร้อมกัน เมื่อเสื้อผ้าขาด หากยังไม่ยุ่ย โยมแม่ก็เอามาตัดต่อกันเป็นผ้าห่ม ผ้าปูที่นอน หรือผ้ารองนั่ง สุดท้ายก็ทำเป็นผ้าขี้ริ้ว

        เวลาไปโรงเรียน ลูกๆ ต้องรู้จักประหยัดค่าขนม เพราะโยมแม่ให้เงินไม่มาก จำได้ว่าตอนอยู่ ป.๒ ข้าพเจ้าได้เงินค่าขนมแค่วันละ ๕๐ สตางค์ (สมัยนั้น ค่ารถเมล์เที่ยวละ ๕๐ สตางค์ ก๋วยเตี๋ยวจานละ ๒ บาท) เวลาหยุดพัก เพื่อนๆ ซึ่งส่วนใหญ่เป็นลูกคนรวยจะวิ่งไปซื้อขนมต่างๆ ได้ตามใจชอบ แถมยังสามารถซื้อของเล่นราคาแพงได้ด้วย แต่ข้าพเจ้าซื้อได้อย่างมากก็ไอสกรีมเพียงแท่งเดียวเท่านั้น หากต้องการมากกว่านี้ ก็ต้องรอเวลาโยมแม่หรือพี่สาวมารับตอนเย็น จึงจะได้กินขนมอื่นเพิ่มเติม แต่จะว่าไปแล้ว ที่เป็นเช่นนี้ก็เพราะพวกเราเลือกกันเอง ตอนนั้นโยมแม่ให้เราตัดสินใจว่า จะนั่งแท็กซี่ไปโรงเรียนหรือขึ้นรถเมล์ พวกเราเลือกอย่างแรก ดังนั้นจึงถูกลดค่าขนมเพื่อเจียดไปจ้างแท็กซี่ อย่างไรก็ตาม การที่โยมแม่ให้เงินใช้เพียงเล็กน้อย ก็ได้ช่วยฝึกฝนให้ข้าพเจ้ารู้จักอดทนต่อความต้องการ และไม่เรียกร้องจากชีวิตมากเกินจำเป็น พลอยให้เกิดนิสัยสันโดษอยู่บ้างในเรื่องการกินและการเที่ยวเตร่สนุกสนาน แต่มีสิ่งหนึ่งที่โยมแม่ไม่สามารถสอนให้ข้าพเจ้าสันโดษได้ ก็คือเรื่องหนังสือหนังหา โยมแม่มักถามข้าพเจ้าเสมอว่าซื้อหนังสือมามากมายแล้วอ่านหมดหรือ แม้จะรู้ว่าอ่านไม่มีวันหมดดอก แต่ข้าพเจ้าก็ยังซื้อหามาได้ไม่หยุด

        โยมแม่เลี้ยงลูกแบบไม่ตามใจ แม้จะไม่ใช่คนเจ้าระเบียบ แต่โยมแม่เคร่งครัดนักในเรื่องการกินการนอนและกิจวัตรอื่นๆ ลูกๆ ต้องรู้เวลา จะไปเที่ยวเล่นที่ไหนก็ตาม ต้องกลับบ้านตามกำหนด ยิ่งลูกสาวด้วยแล้ว ไปค้างคืนที่ไหนลำบากมาก แม้เมื่อเข้ามหาวิทยาลัยแล้วก็ตาม ใครฝ่าฝืนอาจิณเป็นต้องโดนไม้เรียว ดังนั้นเรื่องหนีเรียนจึงไม่ต้องพูดถึงเลย เพราะไม่มีใครกล้าทำ จะเป็นโชคดีหรือโชคร้ายของข้าพเจ้าไม่ทราบได้ ทั้งโรงเรียนและที่บ้านนิยมใช้ไม้เรียวในการสั่งสอน พวกเราจึงต่อสู้ขับเคี่ยวกับไม้เรียวมาแต่เล็ก เนื้อตัวของข้าพเจ้าปลอดพ้นจากรอยไม้เรียวและเข็มขัด ทั้งจากโรงเรียนและที่บ้านอย่างสิ้นเชิง ก็ต่อเมื่ออยู่ชั้น ม.ศ.๓ คืออายุ ๑๕ ปีแล้ว

       การรู้จักประหยัดอดออมก็ดี และการมีระเบียบวินัยไม่ตามใจตนเองก็ดี โดยเนื้อแท้แล้ว เข้าใจว่าโยมแม่คงมุ่งหมายอบรมบ่มเพาะเพื่อให้ลูกๆ รู้จักพึ่งตนเองเป็นสำคัญ ตั้งแต่ข้าพเจ้าอยู่ชั้น ป.๓ พวกเราที่เป็นลูกผู้ชายทั้ง ๓ คน ก็ต้องรู้จักขึ้นรถเมล์ไปโรงเรียนกันเองแล้ว ทั้งๆ ที่บางรักอยู่ไกลจากวัดสระเกศไม่น้อยเลย ต่อตอนเย็น โยมแม่หรือพี่สาวจึงมารับ ครั้นโตขึ้นอีกหน่อย เราก็ต้องกลับบ้านกันเอง เรื่องการบ้านก็เป็นอีกเรื่องที่พวกเราต้องเอาใจใส่กันเอง มีบางครั้งที่ข้าพเจ้าลืมเอาสมุดการบ้านมาโรงเรียน หากเป็นคนอื่นพ่อหรือแม่คงกุลีกุจอหาทางเอามาส่งให้ที่โรงเรียนแต่โยมแม่ไม่ เคยทำเช่นนั้นเลย หากปล่อยให้ลูกรับผิดชอบกับการกระทำของตนเอง ทั้งๆที่รู้ว่าโทษที่ลูกอาจได้รับคือไม้เรียว โยมแม่ทำเฉยได้ไม่นาน เรื่องทำนองนี้ในที่สุดก็หมดไปเอง เพราะลูกๆไม่กล้าสะเพร่าหลงลืมในเรื่องการบ้านอีกต่อไป

       ชีวิตครอบครัวเราดูจะไปได้ดีในช่วง ๑๐ ปีแรก หลังจากนั้นก็มีเหตุ โยมแม่ประสบมรสุมชีวิตแต่งงาน ที่บ้านมีปากเสียงกันเป็นประจำ จนลุกลามเป็นความรุนแรงก็หลายครั้ง อายุแค่ ๕-๖ ขวบ ข้าพเจ้าก็คุ้นกับภาพโยมแม่ร้องไห้ในห้อง บางครั้งโยมแม่เคยถึงกับจะคิดสั้นด้วยซ้ำ แต่เพราะความรักลูก โยมแม่จึงกล้ำกลืนฝืนทนมาได้ มานึกย้อนหลัง ก็อดใจหายไม่ได้ว่า ชีวิตของพวกเราเมื่อเล็กๆ นั้น ช่างหมิ่นเหม่ต่อความวิบัติเสียเหลือเกิน หากว่าโยมแม่คิดเอาอารมณ์ความรู้สึกของตัวเองเป็นสำคัญ ตัดช่องน้อยแต่พอตัว อนาคตของพวกเราคงจะมืดมนไปแล้ว การที่บ้านไม่แตกสามารถประคับประคองเป็นครอบครัวมาได้โดยตลอด นับว่าเป็นเพราะความอดทนของโยมแม่โดยแท้ หากทนไม่ได้จริงๆ โยมแม่ก็จะหนีไปบ้านญาติ แต่ที่ไปบ่อยคือบ้านเดิมที่อยุธยา โยมแม่หายไปทีไร บ้านก็ไม่เป็นบ้าน วุ่นวายกันไปหมด ดังนั้น พอล่วงเลยไปได้ไม่กี่วัน พวกเราทั้ง ๕ คนก็แห่กันไปตามแม่กลับมาบ้าน หรือไม่ก็ขอร้องวิงวอนให้พ่อไปชวนกลับมา เรื่องเช่นนี้เกิดขึ้นเป็นอาจิณ จำได้ว่าจวบจนเมื่อข้าพเจ้าอายุได้ ๑๕ ปี พวกเราก็ยังนั่งรถไฟไปอยุธยา เพื่อขอร้องให้โยมแม่กลับมาอยู่กับพวกเราดังเดิม หลังจากครั้งนั้นแล้ว โยมแม่ก็ไม่ได้ประท้วงด้วยวิธีการนี้อีกเลย

         ความไม่ราบรื่นในชีวิตครอบครัว ทำให้โยมแม่ต้องกระเหม็ดกระแหม่และอดออมมากขึ้น คนใช้ที่เคยมีก็งดเสีย โยมแม่รับทำงานบ้านเองหมด พวกเรานอกจากเป็นลูกมือช่วยโยมแม่แล้ว ยังต้องประหยัดเงินตามด้วย จำได้ว่า ตอนอายุราวๆ ๑๑ หรือ ๑๒ ปี ข้าพเจ้าเอาเงินที่อดออมได้ไปซื้อหน้ากากดำน้ำราคา ๔๐ บาท กลับมาบ้านถูกพี่ต่อว่า ว่าไม่รู้จักประหยัด อันที่จริงบ้านเราตอนนั้นใช่ว่าจะยากจน โยมพ่อหาเงินได้แต่ละเดือนก็ไม่น้อยเมื่อเทียบกับคนทั่วไป แต่เงินถูกระบายออกไปทางอื่น โยมแม่จึงต้องทำหน้าที่รักษาผลประโยชน์ของครอบครัวอย่างเต็มที่ ทำทุกวิถีทางที่จะถ่ายเงินจากกระเป๋าโยมพ่อมาสู่กระเป๋าโยมแม่ เพื่อว่าเงินจะได้ใช้ในทางที่เป็นประโยชน์แก่ลูกๆ โดยเฉพาะในเรื่องการศึกษาเล่าเรียน ลูกผู้หญิงนั้นไม่สู้อะไร แต่ลูกผู้ชายสิ ค่าใช้จ่ายในเรื่องนี้สูงมาก เพราะอยู่โรงเรียนอัสสัมชัญทั้งสามคน โยมแม่เป็นกำลังสำคัญทีเดียวที่ผลักดันให้พวกเราได้เรียนที่อัสสัมชัญจนจบ โยมแม่ไม่ใช่คนที่มีการศึกษาสูง แต่กลับเห็นคุณค่าของการศึกษาอย่างมาก

        ไม่ว่าเงินจะกลายมาเป็นปัญหาในบ้านเพียงใด โยมแม่ก็ถือคติพึ่งตน ไม่เคยเอ่ยปากขอความช่วยเหลือจากใคร โยมแม่สอนลูกว่า อย่าไปเป็นหนี้ใคร มีน้อยก็ใช้น้อยและอดออมเอา วิถีชีวิตและคำสอนของโยมแม่ ทำให้ข้าพเจ้านึกถึงคำโคลงโลกนิติที่ว่า

        ถึงจนทนสู้กัด กินเกลือ
         อย่าเที่ยวแล่เนื้อเถือ พวกพ้อง
        อดอยากเยี่ยงอย่างเสือ สงวนศักดิ์
        โซก็เสาะใส่ท้อง จับเนื้อกินเองฯ

        แต่ก็นับว่าเป็นโชคของพวกเราที่ไม่เคยลำบากถึงกับยากจน ตัวข้าพเจ้าเอง เทียบกับเพื่อนนักเรียนอัสสัมชัญหลายคน ก็ยังนับว่าสบายกว่ามาก เพราะอย่างน้อยที่สุด ก็มีค่าเล่าเรียนส่งให้ไม่เคยขาดหรือล่าช้า อุปกรณ์อำนวยความสะดวกในบ้าน เราก็ใช่ว่าจะขาดแคลน แต่ถ้าเทียบกับลูกๆ ของน้าแล้ว เป็นอีกเรื่องหนึ่ง กระนั้นพวกเราก็ไม่รู้สึกเดือดร้อนหรือเป็นทุกข์ที่มีกินมีใช้สะดวกสบายน้อย กว่าเขา อันที่จริง เรื่องสนุกสนานเที่ยวเตร่ของลูกๆ นั้น โยมพ่อใช้จ่ายอย่างเต็มที่ โยมแม่ต่างหากที่ระวังในเรื่องนี้มาก เงินแต่ละบาทใช้แต่ละทีต้องมีค่า จนบางที กลายเป็นคนขี้เหนียวในสายตาของญาติๆ แต่สำหรับลูกๆ โยมแม่เป็นคนเขียมที่รู้ค่าของเงิน ว่าอะไรควรจ่าย ไม่ควรจ่าย อะไรควรจ่ายก่อนและจ่ายหลัง ระหว่างการมีเงินเที่ยวเตร่สนุกสนาน กับการมีบ้านเป็นหลักแหล่ง โยมแม่เห็นว่า ประการหลังมีความสำคัญมากกว่า ในเมื่อเงินที่ใช้จ่ายภายในครอบครัวของเรามีจำกัด โยมแม่จึงเลี้ยงลูกโดยถือคติ “อดเปรี้ยวไว้กินหวาน” คือให้ลำบากชั่วคราวเพื่อความสุขในภายภาคหน้า ดังนั้นแทนที่จะใช้จ่ายเงินเพื่อความสุขชั่วครั้งชั่วคราวของลูกๆ โยมแม่เลือกที่จะสะสมเงินไว้จนมากพอที่จะซื้อบ้านและที่ดินเป็นสมบัติของ ครอบครัวได้ โยมแม่เป็นคนมองการณ์ไกล และรู้ว่าการมีบ้านของตนเองเป็นพื้นฐานสำคัญสำหรับครอบครัว โยมแม่รู้เรื่องนี้ดีเพราะนับแต่แต่งงาน พ่อแม่ลูกต้องย้ายบ้านครั้งแล้วครั้งเล่า จากถนนเดโช ไปวัดแขกสีลม แล้วก็ข้ามไปบางยี่ขัน อยู่นานที่สุดก็ที่ถนนดำรงรักษ์กว่า ๒๐ ปี จากนั้นก็ต้องย้ายไปเชิงสะพานซังฮี้ ในซอยวัดภคินีนาถ และก่อนจะลงเอยที่บางโพ อันเป็นบ้านที่ ๗ ก็ต้องไปเช่าบ้านแถบนั้นอยู่แรมปี น่าแปลกตรงที่ โยมแม่เป็นเพียงแม่บ้านธรรมดา ไม่ได้มีอาชีพหรือทำธุรกิจใดๆ แต่กลับมีเงินเป็นก้อน สามารถซื้อบ้านและที่ดินหลายแปลง ไว้เป็นสมบัติของลูกๆ ทุกคนได้ เป็นอันว่าที่ลูกๆ ยอมลำบากตามที่แม่สอนนั้น ในที่สุดก็ได้รับรางวัลตอบแทนจากแม่แล้ว

       โยมแม่เองก็ได้รับรางวัลจากความเพียรและความรักลูกเช่นกัน คือได้เห็นลูกที่ยังมีชีวิตอยู่ทุกคน มีความเจริญก้าวหน้าในชีวิต มีหลักมีฐานมั่นคงตามสมควร ครอบครัวมีความสุข จะยกเว้นก็แต่ข้าพเจ้าเท่านั้นที่โยมแม่มีความห่วงใยเป็นพิเศษ เพราะมีวิถีชีวิตผิดแปลกจากใครๆ ที่โยมแม่กังวลมากที่สุด คือกลัวว่าหากข้าพเจ้าแก่ตัวลงไป จะลำบาก บางทีข้าพเจ้าก็ตะแบงตอบไปว่า ข้าพเจ้าอาจไม่มีโอกาสได้แก่ก็ได้ อย่างไรก็ตาม โยมแม่ไม่เคยขอร้องให้ข้าพเจ้าสึก เพราะเห็นว่าข้าพเจ้ามีความสุขดีแล้วในเพศสมณะ

        นึกย้อนไปแล้ว คงไม่มีลูกคนใดที่ผิดจากความคาดหวังของโยมแม่เหมือนข้าพเจ้า ตอนเด็กๆนั้น ข้าพเจ้าเป็นความหวังของโยมพ่อโยมแม่มากทีเดียว เพราะเป็นเด็กเรียนดี โยมพ่อโยมแม่มักกล่าวชมให้ญาติพี่น้องฟังเสมอ จัดได้ว่าเป็นคนโปรดทั้งของโยมพ่อและโยมแม่ เวลาโยมแม่ไปไหนมักพาข้าพเจ้าติดตามไปด้วยเสมอ แม้กระทั่งเวลาไปหาลำไพ่พิเศษที่บ้านญาติ ข้าพเจ้าก็ติดไปดูโยมแม่เล่นไพ่ด้วย (เงินของโยมแม่คงได้จากทางนี้ส่วนหนึ่งด้วย แต่เมื่อลูกโต ก็งดเรื่องนี้หมด)

ข้าพเจ้าแต่เดิมก็เป็นเด็กว่านอนสอนง่าย มาเริ่มออกนอกลู่นอกทางที่โยมแม่หวัง ก็เมื่ออายุ ๑๕ ขณะเรียนชั้น ม.ศ. ๓ การที่ได้อ่านได้ฟังเรื่องราวต่างๆ นอกเหนือจากวิชาที่เรียนในห้อง ทำให้เกิดความสนใจและห่วงใยในความเป็นไปของบ้านเมือง ดังนั้นที่เคยคิดจะเรียนเพื่อมีอาชีพการงานมั่นคง ก็เปลี่ยนไป โดยคำนึงควบคู่ไปด้วยว่า จะเป็นประโยชน์แก่สังคมวงกว้างเพียงใด ในระหว่างที่เรียน จึงทำกิจกรรมอาสาพัฒนาในโรงเรียนไปด้วย ช่วงนี้เองที่ข้าพเจ้าเริ่มรู้จักกลับบ้านเย็น และภายหลังก็ร่นมาเป็นดึก วันแรกที่กลับบ้านค่ำโดยไม่ได้บอกล่วงหน้านั้น ที่บ้านนึกเป็นห่วง แต่ตอนหลังก็คุ้นและยอมให้ทำ เพราะเชื่อใจว่าข้าพเจ้าคงไม่ไปทำอะไรไม่ดีไม่งาม อย่างไรก็ตาม เมื่อข้าพเจ้าทำกิจกรรมมากขึ้น โยมแม่ก็ชักจะไม่เห็นด้วย มีคราวหนึ่งข้าพเจ้าขอไปค่ายยุวชนสยามที่ จ.นครสวรรค์ หลังปิดเทอมชั้น ม.ศ. ๓ โยมแม่ไม่อยากให้ไป เพราะเห็นว่าข้าพเจ้าเพิ่งกลับจากค่ายของโรงเรียนอัสสัมชัญมาได้ไม่กี่วัน ข้าพเจ้าเกิดแข็งขืนขึ้นมา เลยเกิดการโต้เถียงกัน เรื่องนี้ภายหลังเพื่อนต้องมาเตือนข้าพเจ้าให้เพลาลงบ้าง

        โยมพ่อโยมแม่อยากให้ข้าพเจ้าเรียนแพทย์ แต่ยิ่งนานวัน ใจข้าพเจ้าก็โน้มไปทางสังคมศาสตร์ ยิ่งมาเกิดเหตุการณ์ ๑๔ ตุลาคม ๒๕๑๖ ขณะที่ข้าพเจ้าอยู่ชั้น ม.ศ.๔ ก็เลยคิดเบนเข็มไปเรียนที่มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ เผอิญปีต่อมา พี่ชายของข้าพเจ้าเกิดสอบติดมหาวิทยาลัยมหิดล มีโอกาสเรียนแพทย์ได้ ข้าพเจ้าซึ่งขึ้นชั้น ม.ศ. ๕ ได้ไม่ถึงเดือน จึงขออนุญาตที่บ้าน ย้ายจากห้องวิทย์มาห้องศิลป์กลางคัน คงเพราะที่บ้านดีใจในผลสอบของพี่ชายกระมัง จึงไม่มีใครคัดค้านข้าพเจ้า

        หลังจากที่เข้ามหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ได้ในปี ๒๕๑๘ คงมีครั้งเดียวกระมังที่ข้าพเจ้าสร้างความภูมิใจให้แก่โยมพ่อโยมแม่ นั่นคือได้ทุนภูมิพลโดยรับพระราชทานรางวัลจากพระหัตถ์ในหลวง นั่นเป็นครั้งสุดท้ายสำหรับประวัติการเรียนดี นับแต่นั้นข้าพเจ้าก็ไม่ต่างจากนักศึกษาทั่วไปในเรื่องผลสอบ ถึงตอนนั้น ข้าพเจ้าคงมิได้เป็นความหวังของที่บ้านสักเท่าใดแล้ว แต่สิ่งหนึ่งที่โยมแม่ยังมีอยู่อย่างเต็มเปี่ยมก็คือความห่วงใยในตัวข้าพเจ้า ด้วยข้าพเจ้าไปคลุกคลีกับกิจกรรมมากขึ้นทุกที และกลับบ้านไม่เป็นเวลา แถมยังออกต่างจังหวัดเสมอๆ ตอนนั้นข้าพเจ้าทำ ปาจารยสาร และช่วยงานกลุ่มกัลยาณมิตรเต็มตัวแล้ว อย่างไรก็ตาม ข้าพเจ้าโชคดีกว่านักกิจกรรมรุ่นเดียวกันตรงที่ ไม่ค่อยมีปัญหาจากทางบ้าน โยมแม่แม้จะไม่สบายใจและไม่เข้าใจว่าทำไมข้าพเจ้าถึงวุ่นวายอย่างนั้น แต่ก็ไม่ได้ขัดขวาง เพราะลึกๆ ก็วางใจในข้าพเจ้าว่ารู้จักผิดชอบชั่วดี

        แต่ไม่ว่าข้าพเจ้าจะระวังตัวเพียงใด ในที่สุดก็ทำให้โยมแม่ทุกข์ร้อนจนได้ เมื่อเกิดเหตุการณ์ ๖ ตุลาคม ๒๕๑๙ ข้าพเจ้าหายไปไม่กลับบ้าน โยมแม่ร้อนใจเป็นอย่างยิ่งเพราะกลัวว่าข้าพเจ้าอาจถูกฆ่าตายที่มหาวิทยาลัย ธรรมศาสตร์ ทั้งๆ ที่โยมแม่เป็นคนกลัวศพ แต่วันนั้นโยมแม่ไปหาข้าพเจ้าตามโรงพยาบาลต่างๆ และขอดูศพของผู้ที่ตายในเหตุการณ์ มาดีใจก็เมื่อพบชื่อข้าพเจ้าในรายชื่อผู้ถูกคุมขังที่โรงเรียนพลตำรวจชลบุรี เมื่อรับตัวข้าพเจ้ากลับมาบ้านแล้ว โยมแม่อีกนั่นแหละ ที่พาข้าพเจ้าไปให้หมอตรวจเช็คร่างกายว่า ยุบสลายบอบช้ำหรือไม่ จากการฝ่าดงเท้าของเหล่า “ประชาชนผู้รักชาติ” ที่สนามฟุตบอลธรรมศาสตร์

        หลังจากวันนั้น ข้าพเจ้าก็ถูกโยมแม่ขอร้องแกมควบคุมให้อยู่แต่ในบ้าน แม้จะไปดูหนัง โยมแม่ก็ตามไปด้วย แต่ข้าพเจ้าก็ยังหาช่องหลบหลีกไปจนได้ ต่อเมื่อสถานการณ์คลี่คลาย โยมแม่จึงเลิกจับตา กระนั้น ข้าพเจ้าก็ยังมีเรื่องให้โยมแม่เป็นห่วงอยู่เสมอ จำได้ว่าวันหนึ่งตอนปลายเดือนตุลาคม ๒๕๒๐ โยมแม่พาข้าพเจ้าไปหาหมอที่ถนนราชดำเนิน ขากลับขณะรอรถเมล์ ข้าพเจ้าซื้อหนังสือพิมพ์ฉบับหนึ่ง แต่ไม่ได้ ให้โยมแม่ดู โยมแม่มารู้ภายหลังว่า ข้าพเจ้าเป็นข่าวหน้าหนึ่งในหนังสือพิมพ์ฉบับนั้น เนื่องจากก่อนหน้านั้นวันหนึ่งข้าพเจ้าได้ร่วมเป็นตัวแทนนักศึกษาประชาชนกว่า ๖๐๐ คน ยื่นจดหมายเปิดผนึกต่อคณะปฏิวัติให้นิรโทษกรรมนักโทษการเมืองทั้งหมด โยมแม่อ่านข่าวแล้วก็อดเป็นห่วงข้าพเจ้าไม่ได้

        ดังได้กล่าวแล้วว่า ตอนเด็กๆ นั้นข้าพเจ้าใกล้ชิดกับโยมแม่ยิ่งกว่าลูกคนใด ครั้นโตขึ้น มีโลกของตัวเอง ก็เหินห่างโยมแม่มากขึ้น แต่ก็เบาใจที่ลูกคนสุดท้องมาใกล้ชิดกับโยมแม่แทน ถาวรเป็นคนที่ไม่วุ่นอย่างข้าพเจ้า ทั้งยังอยู่ในโอวาท ช่วยงานบ้านแข็งขันกว่าข้าพเจ้ามากนัก แถมยังเอาอกเอาใจโยมแม่เก่ง ช่วงนั้นโยมแม่เริ่มมีชีวิตที่ผาสุก ส่วนหนึ่งก็เพราะ นอกจากลูกจะโตเป็นหนุ่มเป็นสาว เริ่มทำงานทำการกันบ้างแล้ว โยมพ่อเองก็สามารถปลดเปลื้องพันธะจากที่อื่น และหันมาอยู่ใกล้ชิดกับพวกเรามากขึ้น แต่ก็เป็นคราวเคราะห์ของพวกเราทุกคน ในปี ๒๕๒๑ ถาวรก็จากพวกเราไป นับเป็นความสูญเสียครั้งสำคัญที่สุดในชีวิตของโยมแม่ โยมแม่เฝ้าพยาบาลถาวรอยู่นานจนร่างกายผ่ายผอม แล้วในที่สุดก็ต้องมาจัดงานศพให้แก่ลูกของตน ข้าพเจ้าสงสารโยมแม่จับใจ เมื่อเห็นลูกที่โยมแม่เคยอุ้มชูและเลี้ยงดูแต่เล็กจนเติบใหญ่ บัดนี้คงเหลือแต่อัฐิ อยู่ในห่อผ้าขาวที่โยมแม่ถือ เพื่อนำไปโปรยที่ปากน้ำเจ้าพระยา ข้าพเจ้ารู้ดีว่า เราเรียกร้องอะไรไม่ได้จากมัจจุราช แต่จากเหตุการณ์ครั้งนั้น ข้าพเจ้าอดไม่ได้ที่จะตั้งจิตอธิษฐานว่า หากถึงคราวที่ข้าพเจ้าจะต้องมีอันเป็นไป ก็ขอให้เกิดขึ้นหลังจากที่โยมแม่หาชีวิตไม่แล้วเถิด ข้าพเจ้าเชื่อว่า ไม่ว่าลูกจะทุกข์เพราะการจากไปของโยมแม่เพียงใดก็ตาม ก็ไม่อาจเทียบได้กับ ความทุกข์ของโยมแม่ที่ต้องเห็นลูกคนหนึ่งตายจากไปอีก

        กว่าโยมแม่จะสร่างจากความเศร้าโศกก็เป็นเวลานาน ระหว่างนั้นได้อาศัยบุญกุศลเป็นที่พึ่ง โดยไปวัดมหาธาตุฯเป็นประจำ หนึ่งปีหลังจากนั้น ครอบครัวของเราก็ย้ายมาที่ฝั่งตรงข้ามตลาดบางโพ ปักหลักบนที่ๆ เป็นของเราอย่างแท้จริง จะเรียกว่าเป็นการเริ่มต้นชีวิตใหม่หลังจากถาวรจากไปก็ได้ ยกเว้นช่วงที่ไปเมืองนอกแล้ว ระยะนั้นข้าพเจ้าซึ่งลด (หรือเลื่อน) ฐานะมาเป็นลูกคนสุดท้อง ได้มีโอกาสอยู่ใกล้ชิดกับโยมแม่มากกว่าลูกคนอื่นๆ เพราะพี่สาวไม่นานก็แต่งงานออกเรือนไป ส่วนพี่ชายก็อยู่โรงพยาบาลต่างจังหวัด นานๆ จะเข้ามากรุงเทพฯที ต่อเมื่อพี่ชายย้ายมาทำงานที่กระทรวงสาธารณสุข ข้าพเจ้าจึงสบโอกาสที่จะลาบวช โยมแม่ออกจะดีใจที่ข้าพเจ้าตัดสินใจเช่นนั้นสาเหตุประการหนึ่งก็เพราะโยมแม่ เชื่อว่าการบวชจะทำให้ข้าพเจ้าไม่ไปเกี่ยวข้องกับกิจกรรมทางสังคมดังแต่ก่อน แต่โยมแม่คงไม่คิดมาก่อนว่า ข้าพเจ้าจะบวชนานเป็นสิบปี แถมยังยุ่งเกี่ยวกับกิจกรรมต่างๆ มากมายผิดกับพระทั่วไป

        การบวชทำให้ข้าพเจ้าเหินห่างจากโยมแม่ยิ่งกว่าแต่ก่อน เพราะข้าพเจ้าย้ายไปอยู่ที่วัดในชนบท ทำให้โยมแม่เป็นห่วงเป็นใยมากขึ้น ทั้งในแง่สภาพความเป็นอยู่ในปัจจุบัน และความเป็นไปในอนาคต มานึกย้อนดูแล้ว ข้าพเจ้าเป็นลูกที่มีเหตุให้โยมแม่เป็นห่วงตั้งแต่เล็กจนโต คงเป็นเพราะชีวิตข้าพเจ้าโลดโผนกว่าลูกคนอื่นๆ ตั้งแต่สมัยเด็กก็มีเรื่องแปลกๆมากมาย เช่น ไหนจะตกจากรถแท็กซี่ขณะไปเที่ยว ไหนจะกินน้ำมันก๊าดเข้าไปเพราะพี่เลี้ยงสำคัญว่าเป็นน้ำเปล่า แถมยังขี้โรค เลี้ยงเท่าไรก็ไม่รู้จักโตไม่รู้จักอ้วนเหมือนคนอื่นเขา นับเป็นลูกที่ผลาญเงินของพ่อแม่มากที่สุดในเรื่องการบำรุงร่างกาย และเมื่อโตแล้วก็ยังมีชีวิตไม่เหมือนใคร นอกจากไม่รู้จักตั้งเนื้อตั้งตัวมีเหย้ามีเรือนเสียทีแล้วยังมีเรื่องให้ ตื่นเต้นอยู่เรื่อย คราวเกิดเหตุการณ์พฤษภาคมอำมหิต โยมแม่เป็นห่วงข้าพเจ้าคงไม่น้อยกว่ากรณี ๖ ตุลาคม ตามหาตัวข้าพเจ้าจ้าละหวั่น จนในที่สุดได้เบอร์โทรศัพท์สามารถติดต่อกับข้าพเจ้าได้ จึงค่อยโล่งใจที่ข้าพเจ้าปกติสุขดี

       เวลาข้าพเจ้าเข้ากรุงเทพฯ ก็มักแวะไปเยี่ยมบ้านโยม มีบางช่วงเข้ามาบ่อย จนโยมแม่สงสัยว่าข้าพเจ้ามีงานมากอะไรนักหนา แต่มาทุกครั้ง โยมแม่ก็ดีใจ มาไต่ถามพูดคุยอยู่เสมอ แต่ข้าพเจ้าก็มักจะมีเรื่องอื่นดึงความสนใจไปเสีย ทั้งที่เป็นสาระและไม่เป็นสาระ ไม่ได้ให้เวลากับโยมแม่เท่าที่ควร โยมแม่มารู้เรื่องราวของข้าพเจ้ามากที่สุดก็จากเพื่อนๆ ดังนั้นเวลาเพื่อนๆ ข้าพเจ้าแวะมาเยี่ยมเยียนโยมแม่ที่บ้าน โยมแม่จึงดีใจและกระตือรือร้นที่จะได้ฟังข่าวคราวเกี่ยวกับข้าพเจ้า ช่วยให้คลายความกังวลไปได้ นับว่าข้าพเจ้าเป็นหนี้บุญคุณเพื่อนๆ มาก ความห่างเหินของข้าพเจ้าต่อโยมแม่ ไม่ใช่เป็นเพราะความห่างไกลทางภูมิศาสตร์หรือเพราะระยะห่างอันเนื่องจากผ้า กาสาวพัสตร์ แต่เป็นเพราะข้าพเจ้ามีโลกส่วนตัวของตนเอง ที่ทำให้เกิดช่องว่างในการสื่อสาร เวลาพบโยมแม่ ข้าพเจ้าจึงประสงค์เป็นฝ่ายฟังมากกว่า แต่โยมแม่กลับอยากฟังข้าพเจ้าพูด

        ชีวิตของโยมแม่เป็นชีวิตที่ลุ่มๆดอนๆ บางครั้งทำท่าว่าจะมีความสุขกับเขาเสียที แต่แล้วก็ยังมีเหตุบันดาลให้ทุกข์อีก เป็นเช่นนี้หลายครั้ง อย่างไรก็ตามในช่วง ๗-๘ ปีสุดท้าย ชีวิตของโยมแม่ก็เข้าสู่สมัยแห่งความสุข บ้านกลับมีชีวิตชีวา เพราะนอกจากจะมีลูกชายและลูกสาวอยู่ใกล้แล้ว ยังมีหลานแสนซนคอยตามติดยาย ส่วนโยมพ่อก็ได้มาเป็นเพื่อนโยมแม่ที่บ้าน ชีวิตไม่เหงาเงียบดังแต่ก่อน นอกจากนั้น เพื่อนบ้านในซอยก็ล้วนสนิทสนมเอื้อเฟื้อกันดี ถึงวันหยุด ลูกๆที่แยกเรือนออกไป ก็มารับไปเที่ยวกินอาหารกลางวัน โยมแม่ยังติดนิสัยประหยัด ไม่อยากกินอาหารแพงๆ ลูกๆต้องคะยั้นคะยอ ไม่ให้เป็นห่วง บางทีก็เปลี่ยนบรรยากาศออกไปค้างแรมกับลูกๆในที่ไกลๆ ไม่ว่าจะเป็นชายทะเล เกาะแก่งและภูเขาสูง โยมแม่ดูจะไม่ระย่อเลย โยมแม่เป็นคนชอบเดินทางท่องเที่ยวทั้งใกล้และไกล ตอนที่พวกเรายังเด็กๆ โยมแม่ชอบไปทอดผ้าป่าทอดกฐินต่างจังหวัด แล้วก็ร้างราไปนาน ช่วงหลังนี้เอง กระเป๋าเดินทางของโยมแม่ได้ใช้งานอีก บางคราวไปกับโยมพ่อไกลถึงประเทศจีน ได้เยือนบ้านเกิดที่ไหหลำอีก โยมแม่ไปเมืองจีนไม่น้อยกว่า ๓ ครั้ง ครั้นลูกสาวขอเป็นเจ้ามือพาแม่ไปเที่ยวญี่ปุ่น โยมแม่กลับเสียดายเงิน แก้เกี้ยวไปว่า เมืองไทยยังเที่ยวไม่หมดจะไปเที่ยวเมืองนอกทำไม แต่ลูกๆ ก็รู้ว่า โยมแม่เตรียมจะไปเมืองจีนอีกคำรบหนึ่ง โดยชวนข้าพเจ้าไปด้วย แต่ข้าพเจ้าติดขัดเนื่องจากหนังสือเดินทางเพิ่งหมดอายุ ครั้นจะทำใหม่ก็ไม่ใช่เรื่องง่ายเลย

        โยมแม่เคยไปเยี่ยมข้าพเจ้าถึงวัดป่าสุคะโต และเตรียมจะมาเยี่ยมที่วัดป่ามหาวันเมื่อเดือนธันวาคมที่แล้วกลับกลุ่มศึกษา และปฏิบัติธรรม แต่ข้าพเจ้าได้ทัดทานไว้ว่าอากาศหนาวนัก จึงงดเสีย แต่ก่อนหน้านั้น ข้าพเจ้ากับพี่สาวก็ได้พาโยมแม่ไปเที่ยวนครวัด การเดินทางทุลักทุเลยิ่งนัก แต่โยมแม่ไม่ยี่หระ และดูไม่กระเทือนเลย เพราะเมื่อกลับมาบ้าน วันรุ่งขึ้นก็ลุกมาทำงานแต่เช้ามืด ขณะที่ลูก ๆ ยังนอนเพลียไม่หาย แถมเคล็ดขัดยอกอีกต่างหาก

        เมื่อข้าพเจ้ากลับมาเยี่ยมบ้านครั้งหลังๆ สิ่งหนึ่งที่เห็นอย่างโดดเด่นเป็นเอกลักษณ์ของโยมแม่ ก็คือรอยยิ้ม โยมแม่เริ่มใส่แว่นตาเป็นประจำตั้งแต่เมื่อไรข้าพเจ้าไม่ทันสังเกต แต่ทุกครั้งที่มาบ้านจะเห็นรอยยิ้มของโยมแม่เด่นชัดกว่าอย่างอื่น ยิ้มของโยมแม่เป็นยิ้มที่แจ่มใสอย่างคนอารมณ์ดีและมีความสุขกับชีวิต เป็นยิ้มที่ลูกๆ ไม่สู้ได้เห็นจนกระทั่ง ๕-๖ ปีหลังนี้เอง แม้ว่าโยมยังคงทำงานมาก และเป็นหลักของบ้านเหมือนเดิม แถมยังต้องมีภาระเลี้ยงดูหลาน ๒ คน อีกด้วยก็ตาม ก่อนหน้านั้น ข้าพเจ้าเคยติดต่อหาเด็กๆ จากหมู่บ้านใกล้วัดมาช่วยงานโยมแม่ แต่ระยะหลังก็เหลว เพราะหาเด็กยาก ชาวบ้านสนใจเป็นกรรมกรโรงงานมากกว่าทำงานบ้าน ไปๆมาๆโยมแม่ก็ต้องทำเองอีก แต่คราวนี้โยมแม่ไม่ต้องเหนื่อยกับงานบ้านมาก เพราะมีเครื่องทุ่นแรงหลายอย่าง รวมทั้งเครื่องซักผ้า งานที่จะทำให้โยมแม่เหนื่อย เห็นจะได้แก่การเลี้ยงดูหลานนั่นเอง โยมแม่มักปรารภว่า เด็กสมัยนี้ซนกว่าสมัยก่อนมาก แต่การเลี้ยงหลานก็มีส่วนทำให้โยมแม่เพลินไม่น้อย อดคิดเข้าข้างตัวเองไม่ได้ว่า ตอนที่เลี้ยงพวกเรา โยมแม่ก็คงจะเพลินเช่นกัน จะแตกต่างก็ตรงที่ โยมแม่ไม่เข้มงวดกับหลานอย่างที่เคยทำกับพวกเรา อยากจะกินอะไรโยมแม่ก็ไม่ขัด นับว่าอยู่สบายกว่าพวกเรามาก ถึงอย่างไรก็ตาม หากหลายเฮี้ยวเกินไปเป็นต้องเจอไม้เรียวจนได้

        ครั้งสุดท้ายที่ข้าพเจ้าพบโยมแม่ก็คือ ช่วงเทศกาลตรุษจีน ข้าพเจ้าเพิ่งเสร็จจากการปฏิบัติธรรมเนื่องในงานพระราชทานเพลิงศพหลวงพ่อชา สุภทฺโท จ.อุบลราชธานี พอถึงกรุงเทพฯเช้าตรู่ก็แวะมาที่บ้าน ตั้งใจว่าจะกลับวัดป่ามหาวันคืนนั้นเลย แต่ได้ตั๋วกำหนดเดินทางวันรุ่งขึ้น คืนนั้นจึงพักที่บ้านโยม วันนั้นโยมแม่ได้ปรารภว่า ระยะหลังนี้มีอาการวิตกกังวลอยู่บ่อยๆ จะทำอะไร ก็ให้วิตกไปหมด ตื่นขึ้นมาก็ฟุ้งซ่าน พลอยให้ไม่อยากจะทำอะไร ข้าพเจ้าแนะว่าให้ลองฝึกสมาธิดู หรือไม่ก็ทำวัตรสวดมนต์ตามเสียงเทป โยมแม่ก็บอกว่าห้ามความคิดไม่อยู่ สุดท้ายเลยแนะให้โยมแม่หางานทำเพลินๆ โดยไม่ต้องใช้ความคิดหรือใช้แรงมากไป ข้าพเจ้ามีความคิดในภายหลังว่า หากนำโยมแม่ทำสมาธิหรือทำวัตรสวดมนต์ คงจะดีกว่าให้โยมแม่ทำคนเดียวที่บ้าน แต่โยมแม่ไม่คุ้นกับการอยู่วัดป่า ข้าพเจ้าจึงตั้งใจที่จะชวนโยมแม่ไปค้างแรม ที่สวนของเพื่อนรุ่นพี่ผู้หนึ่ง ซึ่งคุ้นเคยกับโยมแม่ดี แต่แล้วความคิดนี้ก็ต้องเป็นหมันไปในที่สุด

        เช้าวันรุ่งขึ้น ๒๒ มกราคมเป็นวันไหว้ ที่บ้านทำการเซ่นไหว้เจ้าที่และบรรพบุรุษตามธรรมเนียม นับเป็นครั้งแรกตั้งแต่บวชที่ข้าพเจ้าได้มาอยู่บ้านในช่วงเทศกาลตรุษจีน ชวนให้ย้อนระลึกถึงตอนเด็กๆ ที่เคยช่วยโยมแม่จัดเตรียมเครื่องเซ่นไหว้ แต่มาเวลานี้ได้แต่เฝ้าดูเท่านั้น พอสาย ข้าพเจ้าก็เดินทางกลับวัด ไม่เฉลียวใจเลยว่า นั่นจะเป็นครั้งสุดท้ายที่ได้พบและพูดคุยกับโยมแม่

        วันที่โยมแม่เกิดอุบัติเหตุนั้น ข้าพเจ้ากำลังอยู่ที่ปราสาทพนมรุ้ง โดยเพิ่งเสร็จจากการไปบรรยายแก่พระเขมรที่จ.สุรินทร์ และไปฟังการตัดสินคดีหลวงพ่อประจักษ์ คุตฺตจิตฺโต ที่ศาลจังหวัดบุรีรัมย์ คืนนั้นข้าพเจ้าได้เดินทางเข้ากรุงเทพฯ โดยมีกำหนดแวะไปที่บ้านตอนกลางวัน แต่เช้าตรู่วันรุ่งขึ้นก็ได้ทราบข่าวร้ายจากเพื่อน แทนที่จะได้พบโยมแม่ที่บ้าน ก็กลับเป็นที่ห้องไอซียูเสียแล้ว

        โยมแม่ได้รับความกระทบกระเทือนที่สมอง อาการหนักมาก หมดสติ ไร้ความรู้สึกตัวตั้งแต่แรกเกิดเหตุ แม้จะปลอดภัยจากการผ่าตัดสมอง เอาเลือดคั่งออกมาได้ แต่อาการก็ไม่ดีขึ้นเลย การเต้นของหัวใจและความดันเลือดอ่อนลงเรื่อยๆ หมอทุกคนพยากรณ์โรคไปในทางลบหมด พวกเราได้ฟังแล้วก็ใจหาย ข้าพเจ้าแม้จะได้เจริญมรณสติ นึกถึงความตายที่จะบังเกิดแก่คนรู้จักอยู่เนืองๆ แต่ก็ไม่คิดว่า โยมแม่จะเหลือเวลาอยู่กับเราเพียงน้อยนิด นึกแล้วก็สงสารโยมแม่ ที่มามีอันเป็นไปในช่วงที่กำลังจะมีความสุขหลังจากที่ทุกข์ยากมานาน ความพากเพียรอุตสาหะและความอดทนของโยมแม่กำลังผลิดอกออกผลอย่างเต็มที่ใน ช่วงนี้ แต่โยมแม่เสวยผลได้ไม่นานก็กลับถูกตัดรอนเสียอีก นึกดูก็มีเหตุผลอีกมากมายที่โยมแม่ไม่สมควรจากเราไปในช่วงนี้ แต่ความตายนั้นไม่เคยมีเหตุผลเลย ป่วยการที่จะเรียกร้องเหตุผลหรือความถูกต้องจากความตาย สิ่งที่เราจะทำได้ ก็คือไม่ให้ความตายมาย่ำยีจิตใจเท่านั้น มองในแง่หนึ่ง โยมแม่ก็ยังโชคดีกว่าคนอื่นๆ ที่ไม่ต้องทนทุกข์ทรมานเพราะโรคเรื้อรังอย่างมะเร็ง และมิได้ประสบเหตุสยดสยอง สะเทือนขวัญอย่างน่าสมเพชเวทนา นอกไปจากนั้น กิจใดที่โยมแม่พึงกระทำ โดยเฉพาะในฐานะมารดา ก็ได้ทำจนแล้วเสร็จทุกประการ ไม่มีเรื่องใดที่คั่งค้าง หรือชวนให้กังวล ส่วนพวกเราเองก็ยังนับว่าโชคดี ที่โยมแม่ให้เวลาลูกๆค่อยๆ ทำใจทีละนิด มิใช่ว่าจะไปอย่างปุบปับจนตั้งตัวไม่ทัน

        ตลอดเวลาที่อยู่โรงพยาบาล ระบบประสาทของโยมแม่ไม่มีปฏิกิริยาตอบสนองใดๆ แต่พวกเราเชื่อว่า จิตของโยมแม่ยังสามารถรับรู้บางสิ่งบางอย่างได้ แม้ไม่ครบถ้วนเต็มรูปอย่างคนปกติ พวกเราจึงเปิดเทปธรรมะและทำวัตรสวดมนต์ให้โยมแม่ฟังตลอดจนสวดโพชฌงค์และทำสมาธิแผ่เมตตาไปให้ รวมทั้งพูดคุยกับโยมแม่เสมือนคนปกติ จะเป็นเพราะสิ่งเหล่านี้หรือเปล่าไม่ทราบ ได้ช่วง ๓-๔ วันหลัง โยมแม่จึงมีสีหน้าเหมือนคนนอนหลับปกติ

        โยมแม่นอนอยู่โรงพยาบาลได้ ๗ วันแล้วก็จากไปอย่างสงบ ๒๐ นาทีสุดท้ายนั้นข้าพเจ้าได้มีโอกาสอยู่กับโยมแม่ การเต้นของหัวใจขึ้นลงเร็วมาก แล้วในที่สุด เส้นกร๊าฟก็แบนราบเป็นเส้นตรง วินาทีนั้นคือวินาทีที่เราไม่ต้องการให้เกิด แต่ก็ไม่สามารถปฏิเสธได้ ข้าพเจ้าตั้งสติและบอกกับโยมแม่ในช่วงนั้นเองว่า บัดนี้วิญญาณของโยมแม่ละสังขารไปแล้ว ต่อนี้ไป อย่าได้เป็นห่วงกังวลกับสังขาร ทรัพย์สมบัติและลูกหลานอีกเลย มีแต่บุญกุศลเท่านั้นที่จะเป็นที่พึ่งของโยมแม่ และตามติดโยมแม่ไป แล้วข้าพเจ้าก็ต้องประคองจิตไม่ให้ตก เพื่อจะได้บอกข่าวร้ายแก่โยมพ่อและพี่ๆ ที่อยู่นอกห้อง

         ข้าพเจ้ากลับเข้าไปยังห้องไอซียูอีกครั้ง พยาบาลและลูกๆ ได้เปลี่ยนเครื่องแต่งตัวให้โยมแม่เสร็จแล้ว โยมพ่อรวมทั้งญาติพี่น้องและลูกๆอยู่รายรอบเตียง เบื้องหน้าข้าพเจ้านั้นคือร่างที่นอนสงบนิ่ง โยมแม่ในความรู้สึกของข้าพเจ้าตอนนั้น เหมือนนักรบอาชาไนยที่กรำศึกในสมรภูมิชีวิตอย่างไม่ระย่อท้อถอยมาโดยตลอด บัดนี้ได้สำเร็จเสร็จสิ้นภารกิจและทอดร่างลงอย่างสง่า ในยามนี้ ลูกชายของโยมแม่จึงมีแต่รอยยิ้มด้วยน้ำตาคลอเบ้าเท่านั้นที่จะให้แก่โยมแม่ ยิ้มเพราะชื่นชมและภูมิใจในโยมแม่ ที่แม้ทุกข์จะย่ำยีเพียงใดแต่ก็ไม่เคยเป็นอื่น นอกจากการอุทิศตนเพื่อความผาสุกของลูกๆ อย่างถูกทำนองคลองธรรม ยิ้มเพราะดีใจที่โยมแม่ได้มีความสุขในชีวิตบั้นปลาย หลังจากที่ลำเค็ญมาหลายสิบปี และได้เห็นลูกๆเจริญก้าวหน้าตามวิถีทางของตน ข้าพเจ้ายิ้มด้วยความซาบซึ้ง เพราะบุคคลเบื้องหน้านั้นให้แต่ความรักและความอบอุ่นมาตลอดชีวิต เป็นผู้ที่ให้แต่คุณ ไม่มีโทษ แต่แล้วน้ำตาก็ต้องคลอเบ้าด้วยความเศร้า ที่บัดนี้โยมแม่ได้จากพวกเราไปตลอดกาล

        เมื่อนึกย้อนถึงครั้งโยมแม่ยังอยู่กับพวกเรา ก็ให้อาลัยยิ่งนัก ได้แต่อาศัยธรรมะเป็นเครื่องกำกับใจให้รู้ว่า ความตายนั้นก็ไม่ต่างกับการกลายสถานะจากดักแด้เป็นผีเสื้อ ไม่มีเหตุอันใดให้ควรเสียใจเศร้าโศก เราเองอีกไม่นานก็จะเป็นเช่นนั้น จึงควรขวนขวายทำความเพียรให้เกิดทั้งประโยชน์ตนและประโยชน์ท่าน เพื่อว่าเมื่อถึงวันนั้น จะได้โบยบินสู่อิสระเสรี มีสุคติเป็นที่หมาย โดยที่สัมปรายภพของโยมแม่ข้าพเจ้าก็เชื่อว่าอยู่ที่นั่นเช่นกัน

                                          ******* 
กิ่งธรรมจาก  http://www.visalo.org