ศิลปะสำหรับการมีชีวิตอยู่ในโลก ตอนที่ ๖

ศิลปะสำหรับการมีชีวิตอยู่ในโลก ตอนที่  ๖ 

โดยพุทธทาสภิกขุ

       

          เรื่องทรัพย์สมบัติ.

          เอ้า, ทีนี้จะพูดถึง เรื่องที่ ๒ คือ เรื่องทรัพย์สมบัติ. คนโง่มีทรัพย์สมบัติมาเป็นสำหรับนรกสุมเผาตน, คนมีปัญญามีทรัพย์สมบัติมาสำหรับรับใช้ให้เกิดความสะดวกสบายแก่ตน.

          คนโง่มีทรัพย์สมบัติมาสำหรับสุมเผา ถ้าพูดตรงๆ ก็ว่าสุมกะบาลแหละ มันหยาบคายนักไม่พูดละ มาสำหรับสุมเผาตนให้มีความทุกข์. เขามีทรัพย์สมบัติด้วยความยึดถือว่าตัวกูว่าของกู มันก็สุมเผาอยู่ด้วยความวิตกกังวล เป็นโรคประสาทกันมานักแล้ว เพราะการมีชีวิตอยู่ด้วยความยึดมั่นถือมั่น ในทรัพย์สมบัติเป็นต้น.

          การหาและมีทรัพย์อย่าให้มีกิเลส

          ฉะนั้น การหาทรัพย์ ก็อย่าเป็นการหานรกมาใส่ตัว, การมีทรัพย์ก็อย่ามีนรกสำหรับสุมเผาตัว, การบริโภคทรัพย์สมบัติก็อย่าให้เป็นการบริโภคนรกเข้าไป, ถึงคราวที่จะต้องสละทรัพย์สมบัติเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น ก็ให้มันเป็นเรื่องสนุกสนานเป็นความสุขไป. อย่าหาสมบัติด้วยกิเลสตัณหา ด้วยความหวังอย่างที่ว่านั้น. มีทรัพย์ก็อย่ามีด้วยความวิตกกังวล, บริโภคทรัพย์ก็อย่าได้บริโภคด้วยความตะกละของกิเลส, ทำด้วยสติปัญญามันก็จะมีความงดงาม ทั้งในการหาทรัพย์ มีทรัพย์บริโภคทรัพย์ แล้วก็สละทรัพย์เพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น

          ควรรู้จักสละทรัพย์แก่เพื่อนมนุษย์ด้วย

          เราต้องสละทรัพย์เพื่อเพื่อนมนุษย์; มองดูให้เห็น แล้วก็จะสนุกสนานในการสละทรัพย์เพื่อประโยชน์แก่เพื่อนมนุษย์. ถ้าผ่านทางพระพุทธเจ้าได้ก็ยิ่งดี สละทรัพย์เพื่อประโยชน์แก่เพื่อนมนุษย์ แต่ว่าผ่านทางพระพุทธเจ้า คือผ่านทางพระศาสดาของพระพุทธเจ้า. เพราะพระพุทธเจ้าท่านตรัสว่า ธรรมวินัย คือศาสนาของตถาคต นี้ มีเพื่อประโยชน์ความสุขเกื้อกูลแก่สัตว์ทั้งปวง ทั้งเทวดาและมนุษย์. ให้พวกเราพุทธบริษัทช่วยกันรักษาพระศาสนาไว้เพื่อประโยชน์อย่างยิ่งแก่สัตว์ ทั้งหลาย ทั้งเทวดาและมนุษย์. ท่านตรัสว่า พระองค์เองเกิดมาเพื่อประโยชน์แก่สัตว์ทั้งหลายทรงแสดงศาสนา คือธรรมวินัยเพื่อประโยชน์แก่สัตว์ทั้งหลาย.

          สาวกทั้งหลายช่วยกันรักษาธรรมวินัยหรือศาสนาไว้ เพื่อประโยชน์แก่สัตว์ทั้งหลาย ก็หมายความว่า ถ้าพระธรรมวินัยคือศาสนายังอยู่แล้วละก็ สัตว์ทั้งหลายยังได้รับประโยชน์ทั้งโลก ทั้งมนุษย์โลก เทวโลก, คือทั้งคนยากจนและคนมั่งมี,ว่าอย่างนี้ก็ได้. คนยากจนก็จะหายยากจน, คนมั่งมีก็จะไม่ขี้เหนียวขี้ตืด จะเอื้อเฟื้อช่วยเหลือคนยากจน. นี้เรียกว่าเป็นประโยชน์ทั้งแก่เทวดาและมนุษย์. ฉะนั้นเราทำประโยชน์ผู้อื่นสละทรัพย์เพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น โดยผ่านทางพระศาสนาของพระพุทธเจ้า นี้ประโยชน์มันกว้างขวาง.

          เราจะมีความสุขเมื่อหาทรัพย์, มีความสุขเมื่อมีทรัพย์, มีความสุขเมื่อบริโภคทรัพย์, และมีความสุขเมื่อสละทรัพย์, มันก็มีความสุข มันไม่ตกนรก, ถ้าผิดจากนี้ มันจะตกนรก เมื่อหาทรัพย์ เมื่อมีทรัพย์ แม้เมื่อบริโภคทรัพย์ แม้เมื่อสละทรัพย์ออกไปช่วยเหลือผู้อื่น มันเป็นนรกไปหมด. ต้องมีธรรมะที่ถูกต้อง เป็นไปในรูปของศิลปะ ขจัดความทุกข์ออกไปเสียได้. หาทรัพย์ คือทำการงานก็สนุก เพราะได้ทำหน้าที่ของมนุษย์.

          บุญกุศลสูงสุดอยู่ที่การทำหน้าที่ของมนุษย์; พูดอย่างนี้บางคนไม่ชอบ แล้วก็โกรธด้วย. อาตมาพูดว่า ไม่ต้องไปทำบุญกุศลที่ไหน; บุญกุศลมันอยู่ที่ทำหน้าที่ของมนุษย์ให้ถูกต้องให้เต็มเปี่ยมให้ครบถ้วนให้ สมบูรณ์. หน้าที่ของเราในฐานะที่เป็นมนุษย์อย่างไร ทำมันให้ถูกต้องและครบถ้วนสมบูรณ์; นั้นคือการทำบุญทำกุศล มันเป็นการปฏิบัติธรรมอยู่ที่นั่น.

          ฉะนั้นเมื่อ หาทรัพย์ ก็หาด้วยสติสัมปชัญญะ ปัญญาว่านี้เป็นหน้าที่ของผู้ที่เรียกตัวเองว่ามนุษย์, แล้วก็พอใจ. เมื่อมีทรัพย์ ก็มีอย่างมีวัตถุปัจจัยสำหรับอำนวยความสะดวก ไม่ใช่มีไว้สำหรับยึดถือหลงใหล, เป็นปู่โสมเฝ้าทรัพย์, หรือว่ายึดถือจนนอนไม่หลับ จนได้เป็นโรคประสาท เพราะไม่รู้ธรรมะในข้อนี้. ฉะนั้นบริโภคทรัพย์ก็บริโภคไม่ลง หวงแหนขี้เหนียวขี้ตืด อย่างนี้ก็มี, หรือว่าโง่ บริโภคในลักษณะที่เป็นการเฟ้อการกิน อย่างนี้ก็มี, ไม่มีธรรมะเข้ามาประกอบด้วยแล้ว การบริโภคทรัพย์ก็เป็นการทำลายล้าง เป็นความวินาศมากกว่าที่จะเป็นประโยชน์.

          ขอให้มีชีวิตถูกต้องในการกระทำเกี่ยวกับทรัพย์สมบัติให้สมกับ คำว่าทรัพย์. ทรัพย์ มีความหมายหรือคำแปลว่าเครื่องปลื้มใจ, ทรัพย์นี้แปลว่าเครื่องปลื้มใจ; จะเป็นทรัพย์ในภาษาไทย หรือ วิตฺต ในภาษาบาลี หรือ ทฺรวฺย ในภาษาสันสกฤต, ภาษาอะไรก็ตาม มันมีรากศัพท์ว่า ความปลื้มใจหรือ สิ่งให้เกิดความปลื้มใจ. ฉะนั้นผู้ใดมีทรัพย์อย่างถูกต้องทรัพย์นั้นจะให้เกิดความปลื้มใจ.

          รู้จักทรัพย์ให้ถูกต้อง

          ถ้ามีทรัพย์แล้วร้อนอกร้อนใจ เหมือนอยู่ในกองไฟ; อย่างนี้มันไม่เป็นทรัพย์เสียแล้ว. ทรัพย์ที่เขามีอยู่นั้นมันไม่เป็นทรัพย์เสียแล้ว, มันไม่เกิดความปลื้มใจเสียแล้ว, มันเกิดนรกเสียแล้ว. ฉะนั้น จงมีทรัพย์ให้ตรงตามตัวหนังสือของคำว่าทรัพย์แปลว่าเครื่องปลื้มใจ. อย่าให้กลายเป็นนรกสุมเผาจิตใจ; เมื่อหาก็ร้อน เมื่อมีอยู่ก็ร้อน เมื่อบริโภคก็ร้อน เมื่อจ่ายไปก็ร้อน; นี่มันร้อนไปหมด; อย่างนี้ไม่ใช่ทรัพย์ เพราะว่าถ้าทรัพย์ในความหมายที่ถูกต้อง ต้องมีความปลื้มใจ.

          เรามีทรัพย์ เราก็มีความปลื้มใจว่าปลอดภัยไปขั้นหนึ่งแล้ว, มีหลักประกัน มีปัจจัยเพียงพอ เป็นเครื่องอุ่นใจ มันก็ปลื้มใจ, เมื่อเอามากิน มาใช้ มันก็ปลื้มใจ, เมื่อเอาไปช่วยเหลือผู้อื่นก็ยิ่งปลื้มใจ; เพราะคนชนิดนี้เขาเห็นเขารู้สึก เขาเห็นแจ้งว่า ให้ผู้อื่นกินนั้นสบาย หรือเป็นสุขมากกว่ากินเอง เขาก็เป็นสุขเมื่อบริจาคช่วยเหลือผู้อื่น. การให้นั้นมีความสุขมากกว่าการรับเอามา; แต่คนธรรมดาเขาไม่คิดอย่างนั้น. เรารับเอามาเราได้สิจึงจะมีความสุข; ส่วนผู้มีปัญญาชนิดละเอียดอ่อนนี้เขาเห็นว่า การให้ผู้อื่นไป นั่นแหละเป็นความสุขยิ่งกว่าการรับเอาของผู้อื่นมา. ดังนั้นเขาจึงพร้อมที่จะให้เสมอ แล้วเป็นสุขสนุกสบายอย่างยิ่งเมื่อได้ให้, ไม่ใช่เมื่อได้รับนะ. เมื่อได้รับกลับจะรู้สึกสะอิดสะเอียน รู้สึกมีปมด้อย; แต่เมื่อได้ให้แล้วก็สบายใจอย่างยิ่ง. นี่ไม่ใช่สอนให้เป็นสมาชิกพระเวสสันดร; บอกความจริงว่ามันเป็นจริงอย่างนี้, ว่าเมื่อให้นั้นสบายกว่าเมื่อเอา. เอ้า, เป็นอันว่า เรื่องทรัพย์ควรจะมีศิลปะกันให้ได้ถึงขนาดนี้.

 *******

กิ่งธรรมจาก http://www.buddhadasa.org

ศิลปะสำหรับการมีชีวิตอยู่ในโลก ตอนที่ ๕

ศิลปะสำหรับการมีชีวิตอยู่ในโลก ตอนที่ ๕

 โดยพุทธทาสภิกขุ

          ตัวอย่างเฉพาะบางเรื่อง

          เอ้า, ทีนี้มันเป็นหัวข้อที่คลุม คลุมกว้างมากเกินไป. เราควรจะยกตัวอย่างเฉพาะเรื่อง มาพูดกันบ้าง ให้เป็นที่เข้าใจว่ามันเช่นอะไรบ้าง, หรือมันเกี่ยวกับอะไรบ้างให้มาเป็นตัวอย่าง. อาตมาจะยกมาสัก ๔ อย่าง คือเรื่อง การงาน เรื่องทรัพย์สมบัติ เรื่องครอบครัว และเรื่องการเสวยสุข.

๑. เรื่องการงาน.

          เรื่องที่ ๑ คือเรื่องการงาน ชีวิตมันต้องมีการงาน การงานโดยธรรมชาติ, ที่ต้องทำตามธรรมชาติโดยไม่รู้สึกตัว นี้ก็เป็นการงานประเภทหนึ่ง. แล้วการงานอีกประเภทหนึ่ง เราทำอยู่ด้วยความรู้สึก, แล้วก็ฝืนความรู้สึก เพราะเราขี้เกียจ ทำการงาน, การงานที่ตามธรรมชาติ.

          เช่นว่าเราต้องทำอย่างใดอย่างหนึ่ง ที่ให้ร่างกายมันปรกติ สบายมีชีวิตอยู่ได้; เช่นนอนมากแล้วมันก็ต้องลุกขึ้นนั่ง นั่งนานนักมันก็ต้องลุกขึ้นยืน ยืนมากนักก็ต้องเดิน ซึ่งมันต้องทำไม่อย่างนั้นชีวิตมันปรกติไม่ได้. เราต้องอาบน้ำ เราต้องถ่ายอุจจาระปัสสาวะ, เราจะต้องทำการงาน คือการบริหารกาย ทั้งอย่างน้อยๆ เล็กๆ น้อยๆ และอย่างใหญ่ๆ ที่เราจะต้องทำ. เมื่อเราจะต้องกินอาหาร เราก็ต้องหาอาหาร มันก็มีการงานมากขึ้น หรือว่ามันเนื่องกับผู้อื่นกว้างออกไป. การงานมันก็ขยายตัวออกไป รวมแล้วก็เรียกว่าการงาน.

          เพื่อจะให้มองเห็นว่า การงานนั้นมันคู่กับชีวิต หรือมันเป็นอันเดียวกับชีวิต ชีวิตต้องเป็นการงาน การงานต้องเป็นชีวิต; ถ้าไม่มีการงานชีวิตมันอยู่ไม่ได้. เป็นอันว่าเราหลีกการงานไม่พ้น แต่ก็มีไม่กี่คนที่ชอบทำการงาน, ทุกคนขี้เกียจทำการงาน. พูดอย่างนี้จริงหรือไม่จริง ขอให้ท่านทั้งหลายทุกคนไปคิดดู ที่อาตมาพูดว่า ทุกคนมันขี้เกียจทำการงาน.

          ที่ทำการงานอยู่บ้างนั้น เพราะความจำเป็นบังคับ; เช่นกลัวเมียด่า จึงไปทำการงาน อย่างนี้ หรือมันไม่มีอะไรจะกินก็ต้องไปทำการงาน. ที่ทำการงานเป็นข้าราชการ เป็นชาวนา ชาวสวน เพราะว่าความจำเป็นบังคับทั้งนั้นแหละ; เนื้อแท้มันไม่ได้รักที่จะทำการงานให้เหน็ดเหนื่อย มันอยากจะนอน พักผ่อนเล่นหัว คือไม่ทำการงาน.

          เราจึงมองเห็นว่า คนยังโง่มากที่ไม่รักการงาน; เดี๋ยวนี้ทำด้วยความจำเป็นบังคับ มันก็คือตกนรกนั่นเอง. ฉะนั้นทุกคนตกนรกอยู่ตลอดเวลา คือต้องทำการงานด้วยการฝืนความรู้สึก, มันไม่อยากทำงานก็ต้องไปออฟฟิศเพราะว่าต้องเบิกเงินเดือนมากิน; ถ้าไม่ทำงานมันไม่มีเงินเดือน อย่างนี้เป็นต้น. มันก็ต้องทนทำงาน, ทนไปทำงานนั้นคือการตกนรก นี่คนโง่จะต้องตกนรกการงาน ตลอดปีตลอดชาติ.

          ถ้าคนรู้ธรรมะมีธรรมะ จะเห็นว่าการงานนั้นคือชีวิต, การงานนั้นคือการทำหน้าที่ตามกฎของธรรมชาติ. นั้นคือการปฏิบัติธรรม มันก็เลยสนุกในการทำงาน, เมื่อทำงานสนุก ไม่สนุกเมื่อเลิกงานหรือไปเที่ยวพักผ่อนหย่อนใจ นั้นเป็นเรื่องบ้า, เห็นเป็นเรื่องบ้าไปเลย; แม้ต้องทำงานอยู่ออฟฟิศ หรือในโรงงาน ในที่ทำงานทั้งหลาย มันกลับสนุก. คนนี้ไม่ตกนรกเลย, ไม่ตกนรกการงาน, แต่กลับได้สวรรค์แห่งการงาน มีความสุขสนุกสนานพอใจอยู่ในการกระทำงาน. นี่คือศิลปะแห่งการดำรงชีวิตอยู่ในโลก เกี่ยวกับเรื่องการงาน.

          สรุปความสั้นๆ ว่า การงานไม่เป็นการทรมานแก่บุคคลนั้น ซึ่งเป็นคนฉลาด. การงานเป็นนรกสำหรับคนโง่ทุกคนที่ไม่ชอบการงาน: มานั่งทำงานอยู่ที่โต๊ะนั้น กระฟัดกระเฟียดอยากจะถึง ๔ โมงเย็นเร็วๆ จะไปบ้าน จะไปกินไปเล่น; คนชนิดนี้การงานคือนรก สุมเผาเขาอยู่ตลอดเวลา, ไม่มีศิลปะเพราะว่าไม่ถูกต้องตามกฎของธรรมชาติ.

          ต้องไปปรับเสียใหม่ให้การงานเป็นสวรรค์ เป็นสุขสนุกสนานอยู่ในการทำงาน ไม่เป็นการทรมานแต่ประการใด, ให้มองไกลออกไป คือฉลาดมากขึ้นไปอีก ว่าการงานคือการศึกษา และการปฏิบัติธรรม, การงานคือการศึกษาธรรมะ การงานคือการปฏิบัติธรรมะ. ก่อนหน้านี้เราไม่มีความรู้เรื่องการงานพอเราไปทำการงานเข้าเราก็รู้.

การศึกษาจบต่อเมื่อมีผลของงาน.

          นี้อย่าอวดดีไปนะ ว่าวิชาความรู้เรื่องการงานนั้นเรียนได้จากมหาวิทยาลัย หรือวิทยาลัย โรงเรียนอาชีพอะไรต่างๆ; นั้นมันยังไม่รู้ จะไปรู้จริงต่อเมื่อมันไปทำงานเข้าจริงๆ; ฉะนั้นตัวการงานจริงๆ จึงจะเป็นการศึกษา. อย่างเรียนวิชาแพทย์มานี้ มันก็เหมือนกับฝัน จนกว่าไปปฏิบัติงานเข้าจริงพอสมควรแล้วมันจึงจะรู้วิชานั้นๆ. อาชีพอย่างอื่นก็เหมือนกัน ต่อเมื่อไปทำการงานในหน้าที่นั้นๆ จึงจะมีความรู้ในเรื่องนั้นๆ. นี่เรียกว่าการงานเป็นการศึกษา.

          การศึกษาไม่จบลงแค่ได้รับปริญญา ไม่ใช่หาว่าคุณจะโง่; แต่อยากจะบอกให้รู้ล่วงหน้าว่า การศึกษาไม่ได้จบอยู่แค่รับปริญญา. การศึกษาจะจบต่อเมื่อได้รับผลของการงาน ในปริญญาสาขาที่คุณได้รับ. อย่าเข้าใจว่าการศึกษาจบเมื่อวันรับปริญญา การศึกษามันจบเมื่อไปทำงานในหน้าที่นั้นๆ สำเร็จแล้ว, การศึกษาในเรื่องนั้นๆ มันออกมาจากการงาน. ฉะนั้นการงานเป็นการศึกษา ควรจะรักการงาน พอใจการงาน ในฐานะเป็นการศึกษาเสียชั้นหนึ่งก่อน.

การงานต้องเป็นการปฏิบัติธรรม.

          แล้วการงานเป็นการปฏิบัติธรรม; ทำงานเป็นอะไร, เป็นครู เป็นหมอ เป็นพ่อค้า เป็นอะไรก็ตาม, การที่ทำงานสำเร็จต้องประกอบไปด้วยธรรมะมากมายเหลือเกิน. เขาจะต้องมีความรู้เรื่องนั้น, เขาจะต้องมีความอดทน อดกลั้น ในเรื่องนั้น, ต้องมีสติสัมปชัญญะในเรื่องนั้น, ต้องมีความเฉลียวฉลาดปฏิภาณ ในการแก้ปัญหาเฉพาะหน้าเกี่ยวกับเรื่องนั้น, เขาต้องมีสัจจะ ความซื่อตรง จริงใจ ขยันขันแข็ง ในการงานนั้น, เขาจะต้องกล้าหาญเพียงพอในหน้าที่ของตน. ธรรมเกือบหมดทั้งพระไตรปิฎกมาอยู่ในตัวการงาน เมื่อทำการงาน. ฉะนั้นใครจะทำการงาน โดยที่ไม่ต้องปฏิบัติธรรมะนั้นไม่ได้ดอก.

          เป็นชาวนาไถนาอยู่ในนากับควาย แต่เขาต้องมีธรรมะ เกือบจะทั้งหมด คือความรู้ว่าจะไถนาอย่างไร: มีวิริยะความพากเพียรไถนาอย่างไร, มีอุตสาหะ มีจิตตะ มีวิมังสา มีคุณธรรมที่ช่วยให้สำเร็จทุกอย่างในการไถนา มันจึงจะไถนาได้. ฉะนั้นการงานเป็นการปฏิบัติธรรมอยู่โดยอัตโนมัติ.

ทำงานด้วยธรรมะจะเกิดความพอใจและเป็นสุข.

          ที่สำคัญที่สุดก็คือ ทำลายความเห็นแก่ตัว ทำลายความขี้เกียจในการทำงานนั้นเอง. ขอให้ทำงานเถอะ จะทำลายความขี้เกียจในการทำงาน, เราจะให้การงานนี้ไม่เป็นนรกสำหรับเรา, ไม่เป็นการทรมานสำหรับเรา, แต่ให้เป็นสิ่งที่น่าชื่นใจสำหรับเรา คือเป็นการศึกษาชีวิต ศึกษาธรรมะ ปฏิบัติชีวิต แล้วก็มีความสุขสนุกอยู่ในการงาน ซึ่งเป็นความสุขจริง. ถ้าเราเป็นคนจริง มีธรรมะจริง รู้ว่าการทำหน้าที่ของมนุษย์คือการปฏิบัติธรรมะ ก็พอใจในการทำงาน มันก็เป็นความสุขอยู่ที่ความพอใจ.

          เราพูดเป็นหลักจิตวิทยาได้เลยว่า ความสุขนั่นคือความพอใจ, เกิดมาจากความพอใจ. ถ้าความพอใจโง่ ก็สุขโง่, ความพอใจหลอกลวง ก็สุขหลอกลวง, ถ้าความพอใจแท้จริง ก็เป็นสุขแท้จริง. ฉะนั้นเราไปทำให้มันเกิดความพอใจที่แท้จริงพอใจในชีวิต พอใจในการงาน แล้วก็ทำอยู่ด้วยความพอใจ ก็เป็นสุข.

          ความพอใจนี้มันเป็นอย่างอื่นไม่ได้ มันต้องเกิดความสุข; ความพอใจทุกชนิดจะให้เกิดความสุข. เราพอใจอย่างถูกต้องมันก็เกิดความสุขอย่างถูกต้อง, ไม่ใช่พอใจอย่างกิเลส. ถ้าพอใจอย่างกิเลส มันไม่คิดทำงาน พอได้ไม่ทำงานมันก็พอใจ; อย่างนี้มันก็เป็นความสุขปลอม เดี๋ยวนี้มีความพอใจอย่างถูกต้อง มันก็เป็นความสุขอย่างถูกต้อง ขอให้พอใจเมื่อได้ทำอะไรอยู่ แล้วเป็นสุขเพลิดเพลินอยู่ มันก็เลยไม่ต้องนึกถึงเงินที่จะได้รับเมื่อไปขายเมื่อไปอะไรนั้นมันเป็นความ สุขหลอกลวง.

          เราเป็นข้าราชการทำงานอยู่ที่โต๊ะทำงาน เป็นสุขอย่างยิ่งในการทำงาน แต่เราเบื่อมันก็ตกนรกอยู่ที่โต๊ะทำงาน. เราคิดว่าพอถึงเย็นเลิกงาน เราจะไปเที่ยวกินเหล้าเมายากามารมณ์ อะไรก็เป็นความสุข นั้นกลายเป็นความโง่, มันไม่ใช่ความสุขไปยัดเยียด ให้เป็นความสุขมันก็เป็นความโง่. ฉะนั้นสุขที่แท้จริงอยู่เมื่อทำการงานถูกต้องตามความเป็นมนุษย์; เรามีความเป็นมนุษย์ ทำหน้าที่ของมนุษย์อย่างถูกต้อง เราพอใจ เรายกมือไหว้ตัวเองได้ นั้นคือความสุข. พอถึงวันเงินเดือนออกไม่รู้ไม่ชี้ มันไม่ไปไหนเสียดอก เราไม่ต้องไปนึกถึงมัน; จะเอาเงินเดือนไปใช้ก็ใช้ให้ถูกต้อง, อย่าบ้าใช้เพื่อทำลายตัวเองให้วินาศ.

          ชาวนาคนหนึ่ง ไถนามีความสุขอย่างยิ่ง: ขุดดินก็มีความสุข ไถนาก็มีความสุข อะไรๆ ก็มีความสุข; พอข้าวสุกเอาไปขายได้ ไม่รู้ไม่ชี้. ลูกเมียครอบครัวเขาจะไปทำกันอย่างไร ก็ไม่รู้ไม่ชี้, ฉันมันเป็นสุขเมื่อไถนา เมื่อขุดนา เมื่อทำการงาน; นี่ความสุขอย่างนี้มันแท้จริงกว่า. ถ้าจะไปเอาเงินที่เขาขายข้าวนั้นได้ มากินเหล้าเมายา มันก็เรื่องบ้าเลย, มันเป็นคนบ้าเลย. แต่ก็เป็นกันอยู่โดยมาก เมื่อขายข้าวได้ก็ไปบีบคั้นเอามาจากภรรยา, เอามากินเหล้าเมายาตามแบบของคนบ้า ตามแบบของคนยักษ์มารภูติผีปีศาจ, มันหาความสุขด้วยเรื่องหลอกลวงชนิดนั้น.

          ชาวนาของพระพุทธเจ้าเป็นสุขอยู่ เมื่อขุดนา ทำนาไถนา อะไรเสร็จ มันเป็นสุขเพียงพอแล้ว, มันไม่ต้องการความสุขชนิดไหนอีก, ไม่ต้องเอาเงินขายข้าวได้ไปซื้อเหล้า ซื้อสิ่งสำเริงสำราญอะไร.

          นี่ขอให้มีความสุขจากการงาน ในขณะที่ทำการงานมันสุขเสียแล้ว มันก็ไม่ต้องไปหาความสุขที่หลอกลวงคดโกงที่ไหนอีก, นี้ปัญหามันหมดไป. เรามีการงานที่เป็นสวรรค์ไม่เป็นนรก นี้เรียกว่าดำรงชีวิตถูกต้องในแง่ของการงาน.

ทำงานต้องทำด้วยสติปัญญา.

          มีศิลปะที่อยากจะบอกกันอีกสักข้อหนึ่งว่า จงทำการงานด้วยสติปัญญา คือรู้ว่าเราเป็นมนุษย์ มีหน้าที่อย่างมนุษย์ แล้วก็ทำหน้าที่อย่างมนุษย์ แล้วก็เป็นสุข; นี้ทำการงานด้วยสติปัญญา. อย่าทำงานด้วยกิเลสตัณหาหรือความหวัง; ถ้าทำด้วยตัณหา คือความอยาก, อาสาคือความหวัง แล้วมันก็ตกนรกอีกเหมือนกัน.

          เมื่อเราทำการงาน เรามีความรู้ถูกต้องว่าทำอย่างนี้, ทำด้วยสติทำด้วยปัญญาอย่างนี้. อย่าทำด้วยความหวังว่าเมื่อไรมันจะออกผลมา, อย่าทำด้วยความอยาก คือตัณหา อยากเหมือนใจจะขาดที่จะเห็นผลงาน; นี่คนบ้ามันจุดไฟขึ้นมาสุมเผาตัวเอง. ความอยากนั้นเป็นไปติดต่อกันไม่ขาดตอน นี้เรียกว่าความหวัง, ยิ่งหวังเท่าไรยิ่งเผาหัวใจเท่านั้น. ฉะนั้นอย่าทำด้วยความอยาก, อย่าทำด้วยความหวัง.

          ยกตัวอย่างเหมือนกับว่า ซื้อล็อตเตอรี่มาแผ่นหนึ่งแล้วก็อย่าไปสนใจจนนอนไม่หลับว่ามันจะถูกเมื่อไร; ไม่ต้องสนใจลืมเสียก็ได้ ไว้ไปตรวจดูเมื่อถึงวันฉลากมันออกก็แล้วกัน. ตลอดหลายๆ วันนั้นอย่าไปหวังให้มันบ้า, อย่าไปหวังให้มันเป็นคนนอนไม่หลับ หรือว่าทรมานจิตใจ. การงานนี้ก็เหมือนกัน ทำนา ทำสวน ค้าขาย หรืออะไรก็ทำไปด้วยสติปัญญา; ระงับความอยากความต้องการในผลงานเสีย, แล้วก็ระงับความหวัง ที่เด็กๆ เขาชอบหวังกันนักเสีย, สนุกเป็นสุขอยู่ในการกระทำ แล้วผลมันก็ออกมาเอง.

          คนโง่ก็ถามขึ้นมาว่า ถ้าอย่างนั้นเอากำลังที่ไหนมาทำงาน ถ้าไม่หวัง ถ้าไม่สอนให้อยาก ไม่สอนให้หวัง? เราก็ตอบว่านั้นมันเรื่องของคนโง่ ต้องเอากิเลสตัณหามาเป็นกำลังใจสำหรับทำการงาน. เรามันลูกศิษย์พระพุทธเจ้า เราไม่โง่, เราอาสติ และปัญญานั่นแหละมาเป็นกำลังใจสำหรับทำการงาน. พวกโน้นทำงานด้วยกำลังของกิเลส เช่นความอยากและความหวังเป็นต้น; เราเป็นพุทธบริษัท ทำการงานด้วยกำลังแห่งสติปัญญา, กำลังแห่งปัญญานี้ดีหรือมากกว่ากำลังแห่งความหวังหรือความอยาก ซึ่งเป็นกิเลส.

          ท่านทั้งหลายอาจจะทำงานมาแล้ว ด้วยความอยากและความหวัง. ไปทบทวนความจำดูเถิดว่า มันเผาจิตใจอย่างไร. เดี๋ยวนี้เราจะหยุดการทำด้วยความอยากหรือด้วยความหวัง; แต่ทำด้วยกำลังของสติปัญญา; ส่วนความหวังนั้นเป็นอันว่าเลิกกัน ชักสะพานกันเสียเลย ไม่เกี่ยวข้องด้วยความหวังนั้นพอไปหวังเข้ามันก็ผิดหวังนะ ลองไปหวังอะไรเข้าสิ มันผิดหวังทันที; มันไม่ได้ตามที่หวัง ก็คือไปหวังให้มันผิดหวัง. ฉะนั้นไปหวังให้มันโง่ ไม่ต้องหวัง ทำๆ, ทำๆ ให้มันดีที่สุด ไม่ต้องหวัง.

          นี่เรียกว่าศิลปะสูงสุด เป็นยอดของศิลปะแห่งการทำงาน. จงทำงานด้วยกำลังของสติปัญญา คือพระธรรม, ด้วยกำลังของพระธรรม. อย่าทำงานด้วยกำลังของความหวัง ความทะเยอทะยาน ซึ่งเป็นกิเลสตัณหา; นี่เป็นศิลปะแห่งการทำงาน

          มีการดำรงชีวิตอย่างถูกต้องเกี่ยวกับการงาน, ก็เลยเป็นความสุขอยู่ในการงาน, เป็นการศึกษาที่ทำให้ฉลาดมากขึ้น, แล้วเป็นการก้าวหน้าทางจิตของวิญญาณ ในการเป็นมนุษย์ของตน. เป็นอันว่าหมดปัญหาไปอันหนึ่ง; เป็นการประสบผลสำเร็จด้วยความงดงามอย่างยิ่ง, แล้วก็เป็นงานฝีมืออย่างยิ่ง. เพราะการปฏิบัติอย่างนี้มันไม่ใช่ง่าย มันละเอียดอ่อน มันก็เป็นงานฝีมืออย่างยิ่ง, ศิลปะแห่งการครองชีวิตในแง่ของการงาน.

                                   *******

 กิ่งธรรมจาก http://www.buddhadasa.org

ศิลปะสำหรับการมีชีวิตอยู่ในโลก ตอนที่๔

ศิลปะสำหรับการมีชีวิตอยู่ในโลก ตอนที่ ๔

โดยท่านพุทธทาสภิกขุ 

          อยู่ใต้อำนาจโลกธรรม ๘ ก็แพ้แก่โลก

          ที่เราจะพ่ายแพ้ก็คือสิ่งที่มันมีคุณค่าในทางหลอกลวง ยั่วยวน ที่หลอกลวงนี้ก็มี, และที่เป็นสภาวะตามธรรมชาติมัน ก็มี, ท่านรู้ไว้เถิดว่ามันมีอยู่ ๒ ฝ่ายที่เราจะแพ้มัน.

          ฝ่ายที่ ๑ ก็คือที่มนุษย์สมมติ หลงยึดถือปฏิบัติกันขึ้นมาเอง เขาเรียกกันว่า โลกธรรม-ธรรมที่มีอยู่ในโลก, คือสิ่งที่มีอยู่ในโลก เรียกว่าโลกธรรม. ยกตัวอย่างไว้เป็นเรื่อง ได้ลาภแล้วก็เสื่อมลาภ, ได้ยศได้เกียรติแล้วก็เสื่อมยศเสื่อมเกียรติ, ได้สรรเสริญแล้วก็ได้นินทา, แล้วก็ได้สุขได้ทุกข์, ก็แยกเป็น ๔ คู่ รวมเป็น ๘ เรียกว่า โลกธรรม ๘.

          ใครบ้างที่ไม่กระทบกันเข้ากับโลกธรรม? ถ้าอยู่ในโลกมันต้องกระทบกันเข้ากับโลกธรรม; เพราะว่าในโลกมันมีสิ่งนี้เป็นลักษณะของมัน.

          เราได้ลาภแล้วเสื่อมลาภ; คนโง่มันแพ้ทั้งขึ้นทั้งล่อง. เมื่อได้ลาภมันก็เอามาสำหรับเป็นบ้าเป็นหลัง, ไปยึดมั่นถือมั่นหึงหวง อิจฉาริษยาอะไร เพราะการได้ลาภ, แล้วก็วิตกกังวลในลาภที่ได้มา แล้วมันก็เป็นโรคประสาทเพราะลาภที่มันได้มานั้นเอง นี่มันพ่ายแพ้แก่การได้ลาภ.

          ที่นี้พอเสียลาภ มันก็มาร้องไห้ร้องห่ม ตีอกชกหัว เป็นทุกข์ทรมาน ไปฆ่าตัวตายเพราะการเสียลาภก็มี เป็นทุกข์อย่างยิ่ง. นี้มันก็แพ้แก่โลกในการเสียลาภ. ได้ลาภมาก็แพ้ เสียลาภไปก็แพ้ แพ้ทั้งขึ้นทั้งล่อง; นี้เป็นเรื่องของคนโง่.

          ที่ได้ยศแล้วเสื่อมยศ มันก็เหมือนกันอีก. ได้ยศสำหรับมาโง่มาหลง มาเป็นสุนัขบ้า, แล้วก็เสื่อมยศเสียยศไป มันก็มาเป็นทุกข์ทรมานอยู่ นี้เรียกว่าแพ้ทั้งขึ้นทั้งล่อง.

          นี้ได้สรรเสริญได้นินทา เขาสรรเสริญมันก็เหลิงเจิ้ง โง่กว่าเดิม, เขานินทาว่าร้ายมันก็โกรธแค้นเป็นทุกข์ มันแพ้ทั้งขึ้นทั้งล่อง.

          ได้ความสุขความทุกข์ ได้สุขมาสำหรับโง่, ได้ความทุกข์มาสำหรับทนทรมาน.

          ฉะนั้นเราจะรู้เท่าทันสิ่งเหล่านี้ทั้งหมด ไม่มาทำให้เกิดแพ้ทั้งขึ้นทั้งล่องอย่างนี้ได้; อย่างนี้เรียกว่าเราชนะโลก ในแง่ของการปรุงแต่งในโลก หรือที่มนุษย์ทำขึ้นมา สมมติขึ้นมาบัญญัติขึ้นมา อย่าไปแพ้มัน.

          ฝ่ายที่ ๒ ที่ว่าในแง่ของธรรมชาติ สภาวะธรรมตามธรรมชาตินี้ ก็อย่าไปแพ้มัน; เช่นว่า ต้องเกิด ต้องแก่ ต้องเจ็บต้องตาย อย่างนี้ อย่าต้องไปร้องไห้เป็นทุกข์ เพราะเหตุนั้นมันจะโง่, มันเป็นของธรรมดาที่ว่าจะต้องเกิด ต้องแก่ ต้องเจ็บ ต้องตาย หรือมีอะไรแทรกอยู่ในระหว่างนั้นอีกมากมาย อย่าไปแพ้มัน.

          วิชชาของพระพุทธเจ้าได้ทรงประทานมาให้ครบถ้วนแล้ว สำหรับจะเอาชนะความเกิด ความแก่ ความเจ็บ ความตาย คือข้อที่พระพุทธองค์ทรงกำชับอย่างยิ่งว่า พวกเธอจงไปประกาศพรหมจรรย์ ให้มีความงามในเบื้องต้น ท่ามกลาง และ เบื้องปลาย นั่นแหล่ะ. ถ้าภิกษุเหล่านั้นไปประกาศพรหมจรรย์ ได้ตามนั้นจริง ก็คือการไปแจกยาหรือเครื่องคุ้มกัน ให้มนุษย์ไม่ต้องเป็นทุกข์เพราะการเกิด แก่ เจ็บ ตาย, แล้วก็รับเอาพรหมจรรย์หรือยาอันวิเศษนี้ เอามาใช้ประจำชีวิตของเรา; เราก็ไม่ต้องแพ้แก่โลก ในสภาวะธรรมชาติ เช่นการที่ต้องเกิด ต้องแก่ ต้องเจ็บ ต้องตาย.

          เดี๋ยวนี้อะไรนิดหนึ่งก็เป็นทุกข์เดือดร้อน ร้องห่มร้องไห้ เพราะความเจ็บไข้, แม้แต่เพราะความชรา ก็ดิ้นรนทนทรมานอยู่ ต่อสู้อย่างโง่เขลา มันก็ยิ่งมีปัญหามาก; แม้ความตายนี้มันก็ไม่ควรจะมีปัญหามาก ให้เดือดร้อนกระวนกระวาย ควรจะตายอย่างมีศิลปะ. พูดแล้วมันก็จะน่าหัว. คนบางคนคงจะนึกหัวอยู่ในใจ ว่าให้ตายอย่างมีศิลปะ. คือตายอย่างชนิดที่ไม่มีความหมายอะไรมาขู่เข็ญจิตใจของเราให้เป็นทุกข์. เราสามารถจะหัวเราะเยาะความตาย หรือพูดอีกทีหนึ่งก็ว่า กวักมือเข้ามาๆ มาต่อสู้กัน; นี่ตายอย่างมีศิลปะ.

          ถ้ามีธรรมะจริง มันตายเสร็จแล้วก่อนแต่ร่างกายตาย, ตัวกู ตัวตน นี้มันตายเสร็จแล้วก่อนแต่ร่างกายตาย; นั้นคือผลของการปฏิบัติตามพระธรรมคำสอนของพระพุทธเจ้า. ฉะนั้นความตายเลยไม่มีความหมาย; เอาชนะความตายได้ เอาชนะมัจจุราชได้ เพราะการปฏิบัติธรรมะสูงสุดในพระพุทธศาสนา คือเรื่องสุญญตา เรื่องอนัตตา นั่นเอง.

          รูปภาพที่น่าดูที่สุด ในตึกหลังนี้ก็มี คือภาพเรื่อง หนวดเต่า เขากระต่าย นอกบ แต่ว่าคนโง่ดูไม่รู้เรื่องแน่; เพราะคนโง่ไม่อยากจะดูเรื่องนี้ด้วย พอได้ยินก็สั่นหัวเสียแล้ว, เพราะเขาทำไว้ให้คนฉลาดดู. ขอร้องไห้ดูกันเสียใหม่อีกทีว่า เรื่องหนวดเต่า เขากระต่าย นอกบ นั้นมันเป็นอย่างไร; นั่นแหละ คือเรื่องชนะความตาย.

          เอาละ, เป็นอันว่าเราดำรงชีวิตอยู่ในโลก โดยมีชัยชนะอยู่เหนือโลกตลอดเวลา, ไม่ต้องแพ้แก่โลก ไม่ต้องหนีโลก ซึ่งมันหนีไปไหนไม่ได้ มันพูดแต่ปาก, ทั้งในแง่ของการปรุงแต่งโดยมนุษย์, กระทั่งในแง่ของการเป็นไปเองตามธรรมชาติของสิ่งที่มันเป็นธรรมชาติ. นี้คือการดำรงชีวิตอยู่ในโลกนี้ไม่พ่ายแพ้แก่โลก อยู่เหนือโลก อยู่อย่างไม่ถูกเขี้ยวของโลก อยู่อย่างกินเหยื่อแล้วไม่ติดเบ็ด อยู่อย่างที่ว่า ชนะปัญหาทุกอย่างในโลก อย่างที่กล่าวมาแล้ว.

 *******

กิ่งธรรมจาก http://www.buddhadasa.org

ศิลปะสำหรับการมีชีวิตอยู่ในโลก ตอนที่3

ศิลปะสำหรับการมีชีวิตอยู่ในโลก ตอนที่ 3

โดยพุทธทาสภิกขุ

          ต้องดำรงชีวิตให้อยู่เหนือปัญหา        
          นี่โลกคืออะไร? โลกคือชีวิตที่มารวมๆ กัน แล้วก็ทำให้เกิดปัญหาในการดำรงชีวิต มีปัญหาทั้งตามธรรมชาติ, มีปัญหาทั้งที่มนุษย์ทำขึ้นมาผิดธรรมชาติ, มันก็มีปัญหาทั้งส่วนตัวและส่วนรวมผูกพันกัน. สรุปแล้วโลกนี้มันก็ไม่ใช่อะไรอื่น; โลกนี้คือกลุ่มแห่งปัญหาซับซ้อน ยุ่งเหยิง สางไม่ออก แล้วมันจะอยู่กันอย่างไร.
          เมื่อเรามีหน้าที่ที่ยังจะต้องอยู่ในโลกนี้ จะต้องดำรงชีวิตอยู่ในโลกนี้ซึ่งเต็มไปด้วยปัญหาดังที่กล่าวแล้ว; เราจะต้องอยู่ในท่ามกลางปัญหา โดยไม่ต้องเป็นอันตราย ไม่ต้องถูกกระทบกระเทือนด้วยปัญหา จะเรียกว่าเป็นศิลปะหรือไม่ ถ้าเราอยู่ได้, อยู่ได้ดีนี้จะเรียกว่ามีชีวิตอย่างศิลปะหรือหาไม่? ใครๆ ก็ต้องยอมรับว่า ถ้าอยู่ได้ดี มันก็ต้องเก่งมาก ขนาดเป็นยอดของศิลปะทีเดียว. ฉะนั้นเราจึงพูดกันถึง ศิลปะสำหรับการมีชีวิตอยู่ในโลก โดยเฉพาะแห่งยุคปัจจุบัน.
          เมื่อโลกมันมีปัญหามาก มันก็เหมือนกับว่า มันระเกะระกะไปด้วยหนาม หรือด้วยของแหลมคม ที่จะยอกตำคนที่อยู่ในโลก. ลองคิดดูสักแวบหนึ่งก็พอจะเห็นได้ว่าเราจะต้องระมัดระวังตัวมากขึ้นทุกที; ความปลอดภัยไม่รู้หายไปไหนหมด โดยเฉพาะในบ้านในเรือนที่เจริญ; เช่นเมืองหลวง เต็มไปด้วยอันตราย, แม้กลางวันแสกๆ บนถนนหนทาง, กระทั่งอยู่ในบ้านในเรือน ในห้องในหับของตน ก็ยังมีอันตราย, เรียกว่ามันแปลกจากแต่ก่อนมาก.
          ทีนี้มันยังมีอันตรายชนิดอื่นที่มองไม่เห็นตัว; เช่นที่จะทำให้เราประสบกันเข้ากับโรคภัยไข้เจ็บ ความหมดเปลืองความวินาศฉิบหาย วิบัติอะไรต่างๆ นี้อีกมากมายหลายอย่าง. เรียกว่าโลกสมัยนี้มันเต็มไปด้วยอันตราย; เราจะอยู่ในโลกนี้โดยไม่ประสบอันตรายได้อย่างไรกัน. เราต้องเก่งมาก เราต้องฉลาดมาก จึงจะมีชีวิตอยู่ในโลกนี้ ชนิดที่ไม่โดนกันเข้ากับหนาม, หรือว่าอันตราย ที่มีอยู่ทั่วโลก.

          วิธีที่จะอยู่ในโลกโดยอยู่เหนือปัญหา : ข้อที่หนึ่ง อยู่ในโลกโดยไม่ถูกเขี้ยวของโลก.
          มีรูปภาพในตึกโรงมหรสพทางวิญญาณ อยู่ภาพหนึ่งซึ่งมีความหมายมาก ขอให้ทุกคนสนใจ ว่าอยู่ในโลกเหมือนกับลิ้นงูอยู่ในปากงู ไม่ถูกเขี้ยวงู; มันเป็นภาพพจน์หรืออุปมาที่ให้ความหมายดีมากว่า ลิ้นงูอยู่ในปากงู คืออยู่ระหว่างเขี้ยวงู แต่มันไม่เคยถูกกับเขี้ยวงู; เพราะว่าอยู่อย่างมีศิลปะ; จะโดยเจตนาหรือไม่โดยเจตนานั้น เราไม่ต้องไปรู้. เรารู้แต่ว่าลิ้นงูไม่เคยถูกเขี้ยวงู ฉะนั้นเราจึงอยู่ในโลกนี้เหมือนลิ้นงู มันไม่ถูกเขี้ยวงู.
          เราอยู่ในโลกที่เต็มไปด้วยเขี้ยวของโลก, พิษสงอันตรายของโลกนี่เต็มไปหมด แล้วเราก็ไม่ถูกกับเขี้ยวของโลก. นี้เรียกว่าเขี้ยวของโลก อยู่ในระหว่างเขี้ยวของโลกโดยไม่ถูกเขี้ยวของโลก; นี่คือศิลปะแห่งการมีชีวิตอยู่ในโลก. ข้อแรก โดยไม่ต้องถูกเข้ากับเขี้ยวของโลก. คนหนุ่มสาวระวังให้ดี มีโอกาสที่จะถูกกับเขี้ยวของโลกมากกว่า; จะต้องศึกษาให้เข้าใจว่าอะไรเป็นอะไร แล้วก็อยู่อย่างเฉลียวฉลาด, ไม่ถูกกับเขี้ยวของโลก, ไม่ต้องมานั่งร้องไห้ ไม่ต้องไปกระโดดน้ำตาย ไม่ต้องแขวนคอตาย ไม่ต้องยิงตัวเองตาย. นี่เรียกว่ามันอยู่ในโลกอย่างไม่ถูกเขี้ยวของโลก. ท่านไปคิดดูเถอะ จะเห็นได้ว่ามันยิ่งจำเป็นยิ่งขึ้นทุกที สำหรับโลกยุคปัจจุบันนี้ นี่ข้อหนึ่งแล้วเรามีชีวิตอยู่ในโลกโดยไม่ถูกเขี้ยวของโลก.

          ทีนี้มองดูอีกแง่ถัดไป ข้อที่สอง อยู่ในโลกโดยการกินเหยื่อแล้วไม่ติดเบ็ด;
          โลกนี้มันเต็มไปด้วยเหยื่อล่อ ให้เกิดความอร่อย ทางตาบ้าง ทางหูบ้าง ทางจมูกบ้าง ทางลิ้นบ้าง ทางผิวหนังบ้าง ทางจิตใจบ้าง, เต็มไปด้วยความเอร็ดอร่อยที่จะล่อ; แล้วสัตว์เหล่านี้ก็ทนไม่ได้ ก็ไปกินเข้า แล้วก็ติดเบ็ดคือความทุกข์. เราจะทำอย่างไร ที่จะเป็นเหมือนปลาที่มันฉลาดเป็นพิเศษ กินแต่เหยื่อแล้วไม่ติดเบ็ด. เดี๋ยวนี้มันเป็นปลาโง่ทั้งนั้นแหละ ไปกินเหยื่อเหล่านั้นเข้าแล้วก็ติดเบ็ด คือความทุกข์ ไม่มากก็น้อย ไม่ทางกายก็ทางจิต, โดยมากก็คือความระทมทุกข์ เพราะไปเป็นทาสของเหยื่อ คือติดเบ็ด.

          พึงรู้จักเหยื่อของโลก
          ในโลกนี้มี ๓ เรื่อง อาตมาเคยสรุปให้ฟัง ให้จำกันไว้ เป็นหลักง่ายๆ ว่า สาม ก. ก.กิน แล้ว ก.กาม แล้วก็ ก.เกียรติ เรื่องกิน เรื่องกาม เรื่องเกียรติ นี้เป็นเหยื่อของโลกในโลกได้ทั้งนั้น.
          เรื่องที่ ๑ เรื่องกิน ก็อย่าให้มันติดเบ็ด เกิดปัญหาขึ้นเพราะการกิน วินาศไปเพราะการกิน; โดยเฉพาะอย่างยิ่งกินที่ไม่ต้องกิน เช่นกินเหล้า หรือกินอะไรที่มันมากเกินความจำเป็น ที่มันไม่ต้องกิน แม้แต่กินอาหารก็กินกันจนเกิน จนเสียนิสัยที่จะต้องกินเกิน, กินแพง จนเงินเดือนไม่พอใช้. นี้ก็อย่าให้มันมีลักษณะเหมือนกับติดเบ็ดในโลกเกี่ยวกับการกิน.
          เรื่องที่ ๒ เรื่องกาม นี้มันไม่ใช่เรื่องจำเป็น แต่มันก็เกินกว่าที่มนุษย์จะบังคับได้; เพราะธรรมชาติมันเป็นผู้กำหนดมา มันใส่อวัยวะภายในบางอย่างมา, ต่อมแกลนด์ประเภทนั้น ซึ่งจะต้องเกิดความรู้สึกในทางกามหรือทางเพศขึ้นมา อย่างที่จะหลีกเลี่ยงไม่ได้แล้วธรรมชาติอันสูงสุด หรือพระเจ้านี้ฉลาดเหนือมนุษย์ ใส่รสอร่อยสูงสุดมาในสิ่งที่เรียกว่ากาม เพื่อให้คนหลง, แล้วก็ตกเป็นทาสของกาม, แล้วก็ทำหน้าที่ที่น่าเกลียดน่าชัง สกปรก เหน็ดเหนื่อยที่สุด คือการสืบพันธุ์.
          ถ้าไม่มีอะไรมาล่อมาหลอกกันขนาดหนัก คือรสแห่งกามแล้วคนก็ไม่สืบพันธุ์ พันธุ์มันก็สูญ. ธรรมชาติไม่ต้องการให้สูญพันธุ์ หรือพระเจ้าไม่ต้องการให้สูญพันธุ์ ก็ใส่เรื่องกามมาในชีวิตนี้อย่างเหนียวแน่น, อย่างทุกคนก็ตกอยู่ใต้อำนาจ. ฉะนั้นถ้าเราไม่รู้เท่าทัน เราก็ตกเป็นทาสของกาม, มันก็ติดเบ็ดของกาม. ถ้ารู้เท่าทันกินเหยื่อไม่ติดเบ็ด, บริโภคกามโดยไม่ต้องรับโทษทุกข์เพราะกามก็ดี ก็เรียกว่าความงดงามได้.
          ที่นี้เรื่องที่ ๓ คือเรื่องเกียรติ, คนเราหลงไหล ในเกียรติ. ถ้าเรื่องกินหมดไปแล้ว เรื่องกามหมดไปแล้ว ก็มาติดเรื่องเกียรติ, หลงเกียรติ ยอมตามเพราะเกียรติ; นี้มันก็ไม่งดงาม. ถ้าจะมีเกียรติอย่างที่ไม่ต้องทุเรศตามันก็จะน่าดูและงดงาม.
          ฉะนั้นกินเหยื่อแล้วก็ไม่ติดเบ็ดของเรื่องกิน เรื่องกาม และเรื่องเกียรติ นี้เป็นศิลปะอย่างยิ่ง ในการที่จะมีชีวิตอยู่ในโลกนี้. นี้เป็นแง่หนึ่งที่ต้องมองเพื่อดำรงชีวิตอยู่ในโลกให้งดงาม.
          ที่นี้แง่ถัดไป ข้อที่สาม อยากจะพูดว่า อยู่ในโลกโดยเป็นผู้ชนะโลก.
          พูดได้ว่า คนในโลกทั้งหมดก็ว่าได้ อยู่ในโลกอย่างผู้พ่ายแพ้, พ่ายแพ้ต่ออำนาจของโลก, สิ่งหลอกลวงยั่วยวน ของโลก, ทนทุกข์งอมแงม กันไปทั้งนั้น. นี้เราจะมีศิลปะอยู่ในโลกอย่างผู้มีชัยชนะเหนือโลกตลอดเวลา, เราก็จะไม่พ่ายแพ้แก่โลก, เราไม่ต้องหนีโลก.
          คำว่า หนีโลก นั้นเป็นคำพูดที่โง่เขลาที่สุด; เช่นว่า บวชหนีโลก นี้เป็นไปไม่ได้ในทางพุทธศาสนา บวชนี้เพื่อเอาชนะโลก, เพื่อหาวิธีที่จะเอาชนะโลก; ไม่ใช่บวชหนีโลก, บวชหนีโลกนั้นคนโง่พูด พูดตามความคิดของเขาเอง. เดี๋ยวนี้อยู่ในโลกไม่ต้องหนีโลก เพราะว่าอยู่อย่างผู้ชนะโลก, มีชัยชนะเหนือโลกทุกอย่าง: เรื่องกิน เรื่องกาม เรื่องเกียรติ เรื่องเป็นอยู่ในแบบไหน, เราก็เป็นผู้ชนะได้. โลกไม่บีบคั้นเราได้; เพราะฉะนั้นเราไม่ต้องหนีโลกไปบวชดอก. ธรรมะมีไว้สำหรับให้คนอยู่ในโลกอย่างผู้มีชัยชนะ, อยู่ในโลกด้วยชัยชนะ.
          นี้คือธรรมะของพระพุทธเจ้า ธรรมะของพระพุทธเจ้ามีวัตถุประสงค์ให้คนอยู่ในโลกโดยมีชัยชนะอยู่เหนือโลก. ฉะนั้นคนที่ไม่รู้จัก มันใช้ไม่เป็น ก็พ่ายแพ้ แล้วก็ว่าหนีโลกไปบวชนี้ยิ่งโง่ ๒ เท่า ๓ เท่า. ธรรมะต้องการให้อยู่ในโลกนี้ เอาชนะทุกอย่าง : เรื่องกิน เรื่องกาม เรื่องเกียรติ เรื่องอะไรก็ตามที่มันมีอยู่ในโลก. เราจะต้องอยู่อย่างชนะ; ไม่ใช่ชนะอย่างบ้าบิ่น ชนะอย่างโง่เขลา, อันนั้นมันก็ใช้ไม่ได้. มันต้องชนะจริงๆ คือมันไม่สร้างปัญหาขึ้นมา อยู่ได้อย่างสะดวกสบาย.
         ถ้าอยู่ในโลกด้วยความพ่ายแพ้ มันก็เหมือนตกนรกแหละ, มันตกนรกอยู่ที่ในโลก ซึ่งอยู่ด้วยความพ่ายแพ้. ถ้าว่าเราอยู่ในโลกด้วยชัยชนะ มีศิลปะ แล้วก็เหมือนกับอยู่ในสวรรค์ ได้เหมือนกัน, มีวิธีกระทำให้จิตใจอยู่ด้วยความพอใจ ความสนุกสนาน เยือกเย็นเป็นผาสุก; นี่ชนะโลก มีหลักธรรมะมากพอที่จะเอามาใช้ให้เป็นผู้ชนะโลก อยู่ในโลก.

*******

กิ่งธรรมจาก http://www.buddhadasa.org

ศิลปะสำหรับการมีชีวิตอยู่ในโลก ตอนที่2

ศิลปะสำหรับการมีชีวิตอยู่ในโลก ตอนที่2

โดยพุทธทาสภิกขุ

 

                ชีวิตต้องเนื่องอยู่กับศิลปะจึงจะงดงามน่าดู

ทีนี้เมื่อพูดถึงว่า ศิลปะสำหรับการมีชีวิต ก็คือการบอกให้รู้ว่าชีวิตต้องเนื่องอยู่กับศิลปะ. มีความสงบสุข ชนิดที่มีความงาม ; ถ้ามันไม่เป็นอย่างนี้แล้ว คือมันเป็นไปในทางที่ตรงกันข้ามเสียแล้ว ชีวิตก็คือตัวนรก นั่นเอง.

ท่านลองเป็นอยู่อย่างไม่มีศิลปะ ดูก็ได้ แล้วชีวิตของท่านมันก็จะกลายเป็นนรกไปทันที คือมันกระทำไปในทางที่ไม่มีอะไรงดงามเลยในการกระทำทางกายก็ดี ทางวาจาก็ดี ทางจิตก็ดี สติปัญญาความคิดเห็นก็ดี มันจะผิดหมด  ที่มันไม่งามนั้นคือผิด มันไม่สำเร็จประโยชน์ แล้วมันก็เป็นทุกข์และเดือดร้อน แล้วก็ทำได้ง่าย ๆ ทำโดยไม่ต้องมีความรู้ความคิดความพยายามอะไร.นี่ชีวิตที่ไม่มีคิลปะ ก็จะกลายเป็นแหล่งแห่งความทุกข์ทรมานไปเสียเอง. แล้วมองดูไปที่ความทุกข์ ใครเห็นว่างามบ้าง ? แล้ว ความหมายของคำว่า ทุกข์ หรือ ทุกข์ นี้ แสดงอยู่ชัดแล้วว่า ดูแล้วน่าเกลียด.

ตรงนี้ขออธิบายนอกเรื่องหน่อย เพราะว่ายังเข้าใจผิดกันอยู่มาก.คำว่า ทุกข์ในภาษาไทย หรือ ทุกฺข ในภาษาบาลี  นั้น ตัวหนังสือแท้ ๆที่เป็นความหมายกลาง ๆ กว้างที่สุดแล้ว แปลว่า ดูแล้วน่าเกลียด ทุ แปลว่า น่าเกลียด หรือ ชั่ว, อิกฺย อกฺขิ นี้ ก็แปลว่า ดู หรือ เห็นทุกฺข ก็แปลว่า ดูเห็นแล้วน่าเกลียด ได้แก่สังขารทั้งปวงทั้งที่มีวิญญาณและไม่มีวิญญาณ.

สังขารที่มีวิญญาณน่าเกลียด เพราะมันไม่เที่ยง เปลี่ยนแปลงมันก็น่าเกลียด หรือว่า มีกิเลสครอบงำ แล้วมันก็ เป็นทุกข์ แล้วก็น่าเกลียด. แต่ว่า สังขารที่ไม่มีวิญญาณ เช่นก้อนหินก้อนนี้ มันไม่ได้มีชีวิตวิญญาณไม่รู้สึกทนทุกข์ ทรมานอะไรในตัวมัน; แต่มันก็มีลักษณะที่ไม่เที่ยง เปลี่ยนแปลง ดูแล้วก็น่าเกลียดที่ความเปลี่ยนแปลงของมัน.

ฉะนั้น คำว่า ทุกฺข แปลว่า ดูแล้วน่าเกลียด; แม้ว่าจะไม่มีชีวิตวิญญาณอะไร มันน่าเกลียดอยู่ที่มันมีความเปลี่ยนแปลง หลอกลวง;จึงพูดได้ว่า ขึ้นชื่อว่าความทุกข์แล้วไม่ว่าในแง่ไหน มันจะน่าเกลียดไปเสียทั้งนั้น. ความทุกข์ที่เจ็บปวด ครวญครางร้องโอดโอยอยู่นี้มันก็เห็นชัดแล้วว่าน่าเกลียดน่าชังไม่งาม คือไม่งาม. ดูคนร้องไห้ ดูคนเป็นทุกข์ แล้วมันก็ไม่รู้สึกงาม.

นี้แม้แต่ก้อนหินก้อนนี้ที่มันไม่มีชีวิตวิญญาณไม่ร้องครวญครางโอดโอยอะไร. แต่ถ้าดูแล้วมันก็มีลักษณะแห่งความทุกข์ คือเปลี่ยนแปลง แล้วก็น่าเกลียด แล้วมันก็ไม่งาม นี้หมายความว่า บุคคลนั้นดูด้วยสายตา ที่ประกอบไปด้วยปัญญาตามทางธรรม ก็เห็นว่าสังขารทั้งปวง ที่มีชีวิตจิตใจหรือไม่มีชีวิตจิตใจ มันก็ ไม่น่าพอใจ ไม่น่างดงามอะไร ; เพราะมันเปลี่ยนแปลงเรื่อย จึงเรียกว่าเป็นทุกข์.

สังขารทั้งปวงเป็นทุกข์มันเป็นทุกข์ในความหมายนี้ คือในความหมายว่า ดูแล้วมันไม่งาม.

ฉะนั้นเราจึงถือเอาความหมายของคำว่า สุข ว่า ตรงกันข้าม คือมัน น่าดู หรือมัน งดงาม แล้วความสุขอันแท้จริงนั้น คือ ความสงบสุขเป็นสันติ ก็ยิ่งงาม มีความหมายมากในทางธรรม.

เราจงมีสติปัญญาอันละเอียดอ่อนกันเสียบ้าง ที่จะมีความรู้เรื่องอันละเอียดอ่อนอีกเหมือนกัน คือเรื่องของศิลปะ เรื่องที่ทำอะไร ๆให้มันงดงาม. อย่าสักแต่ว่ามีกินอิ่มปากอิ่มท้องแล้ว มันก็พอแล้ว มันต้องมีการเป็นอยู่ที่งดงามด้วย แล้วก็ไม่ใช่งดงามแต่เพียงทางภายนอก ทางวัตถุ : มีเครื่องแต่งตัวสวย มีบ้านสวย มีอะไรสวย แล้วมันจะพอ. นั้นมันไม่พอ มันต้องมีเจ้าของบ้านที่สวยด้วย เจ้าของบ้านที่มีความงดงามอยู่ที่กาย วาจา ใจ ด้วย ทั้งหมดจึงจะเป็นชีวิตที่งดงาม หรือที่ น่าดู.

เอาละ เป็นอันว่า ตอนนี้เราทำความเข้าใจกันในข้อที่ว่า ศิลปะนั้นเป็นของละเอียดอ่อน และเป็นสิ่งที่จำปรารถนา คือว่าควรจะต้องการสำหรับทุกคนที่มีสติปัญญาอย่างมนุษย์.

ถ้าเป็นอย่างสัตว์เดรัจฉาน  ไม่มีความคิดนึกหรือความรู้สึก หรือมันสมอง ลึกขึ้นมาถึงความงามชนิดนี้มันจึงไม่มีความรู้สึกที่เป็นศิลปะ.

แต่เดี๋ยวนี้เราเป็นคน เป็นมนุษย์ แปลว่ามีใจสูง มันควรจะสูงพอที่จะรู้จักความเป็นมนุษย์นั้น ว่ามันสูง ว่ามันสวย ว่ามันงาม คือความที่ต้องมีศิลปะนั่นเอง.

               ชีวิตอยู่ในโลก ได้อย่างงดงามต้องมีธรรมะ

ทีนี้ก็ตามหัวข้อที่ได้ยกขึ้นไว้ข้างต้นนั้นว่า ศิลปะสำหรับการมีชีวิตอยู่ในโลก ฉะนั้นฟังให้ดีว่า มีชีวิตอยูในโลก ก็ต้องมีชิวตอยู่ในโลกอย่างงดงามไม่ใช่อย่างที่จะปล่อยตามบุญตามกรรมได้. เราควรจะพิจารณาดูกันในเบื้องต้นเสมอว่า โลกนี้มันคืออะไร?  คำว่า“โลก” นี้โลกแผ่นดินนี้ก็ได้ เด็ก ๆ ที่เขาเพิ่งเรียนในโรงเรียน คำว่าโลก เขาก็หมายถึงก้อนกลม ๆ คือแผ่นดินนี้. แต่ถ้าเป็นผู้ใหญ่ เรียนธรรมะธัมโมอะไรมากแล้ว; คำว่าโลก นี้มันเลยไปถึง สัตว์โลก คือสิ่งที่มีชีวิตอยู่ในโลก แล้วละเอียดมากไปกว่านั้น โลกมันก็คือชีวิตที่มารวม ๆ เข้าด้วยกันทั้งหมดนั้นเอง. บรรดาสิ่งที่มีชีวิตทั้งหลาย เอาชีวิตนี้มารวม ๆ กันเข้าแล้วก็คือโลก ; ฉะนั้น โลกก็คือชีวิตที่เอามารวม ๆ กันเข้า นั่นเอง ; นี้เราก็มีส่วนอยูในการที่รวมนั้นด้วย.โลกคือชีวิตที่รวม ๆ กัน แล้วก็เกิดมีปัญหาขึ้นมา ว่าการดำรงชีวิตอย่างไรจึงจะงดงาม คือจะเป็นสุขสบายไม่มีความทุกข์นั้นคือปัญหา.

ฉะนั้นโลกก็คือสิ่งที่มีปัญหา ว่าจะอยู่กันอย่างไรจึงจะงดงาม; มันไม่เพียงแต่ชีวิตที่มารวม ๆ กันอยู่เฉย ๆ เสยแล้ว มันได้สร้างปัญหาขึ้นมา. เพราะการที่มาอยู่รวม ๆ กัน นี้มันไม่งดงาม ถ้าไม่มีธรรมสำหรับการอยู่รวม ๆ กันอย่างถูกต้อง; ฉะนั้นเรา ต้องมีธรรมะข้อนี้ซึ่งเรามาเรียกกันเสียใหม่ว่า ศิลปะสำหรับการมีชีวิตอยู่ในโลก.

               ปัญหาของโลกมีทั้งตามธรรมชาติและวิวัฒนาการ

โลกนี้มีปัญหาตามธรรมชาติ ชีวิตมีปัญหาอยู่ตามธรรมชาติมาครบถ้วน. ขอให้มองดูกันในแง่นี้ก่อน ว่าโลกนี้มันมีปัญหาอยู่ตามธรรมชาติ มากพออยู่แล้วเหมือนกัน คือว่าเราเกิดมานี้ มันต้องต่อสู้อยู่ตลอดเวลา. ตั้งแต่อยู่ในท้องแม่ มันก็มีการดิ้นรนต่อสู้ คลอดออกมา ก็คือการดิ้นรนต่อสู้: ต้องต่อสู้กับดินฟ้าอากาศ ต้องต่อสู้กันกับทุกอย่างที่มาแวดล้อม ต้องต่อสู้กับโรคภัยไข้เจ็บ. ตามปรกติธรรมดาเราก็ ต้องกิน อาหาร เราก็ ต้องหา อาหาร เราต้องบริหารร่างกายให้มันถูกต้อง มันจึงจะรอดชีวิตอยู่ได้; ฉะนั้นตามธรรมชาติมันก็มีปัญหาอยู่แล้ว .

ทีนี้พอเกิดมาแล้ว มาอยู่รวมกันเป็นโลก ปัญหาที่มากไปกว่าธรรมชาติมันก็เกิดขึ้น ที่เรียกว่า ปัญหาทางการเมือง; หมายความว่าเมื่อมาสัมพันธ์กันเข้า มันก็มีปัญหาใหม่แปลกออกไป ที่เรียกว่าวิวัฒนาการมากไปกว่าธรรมชาติ. เดี๋ยวนี้มนุษย์เราในโลก มีวิวัฒนาการด้วยสติปัญญา มีนั่นมีนี่ อย่างนั้นอย่างนี้ ในเฟ้อในเกิน ในได้เปรียบแก่กิเลส จะต้องต่อสู้กับกิเลสยากมากไปกว่าเดิม ซึ่งเพียงแต่ต่อสู้กับธรรมชาติ. เดี๋ยวนี้ต้องมาต่อสู้กับกิเลส คือความโง่ของมนุษย์ ที่ทำอะไรที่ไม่ควรจะทำขึ้นมามากมายให้มีปัญหาเกิดขึ้นมากมาย; เกี่ยวกับการกินอาหาร เกี่ยวกับการนุ่งห่ม เกี่ยวกับการอยู่อาศัยใช้สอย  เกี่ยวกับการบำบัดโรคภัยไข้เจ็บ; นี้ปัญหามันก็มากกว่าแต่ก่อน.

ทีนี้ ที่ว่ามันโง่ ขออภัยใช้คำว่า มันถ้าหนักขึ้นไปอีกก็คือ สิ่งประเล้าประโลมใจ; ธรรมชาติของจิตมันก็ต้องการการประเล้าประโลมอยู่แล้ว; ทีนี้ มนุษย์ก็ขยายการกระทำที่เป็นการประเล้าประโลมใจนี้มากไป เกินกว่าที่จำเป็นซึ่งท่านทั้งหลายก็เห็น ๆ กันอยู่แล้ว ว่ามันคืออะไรบ้าง ที่มนุษย์ได้ทำขึ้นมา สำหรับประเล้าประโลมใจ ในเฟ้อในเกิน แล้วอันนี้เองเป็นต้นเหตุแห่งการทุจริตคอรัปชั่น, ความไม่ซื่อตรงต่อความเป็นมนุษย์ของกันและกัน เต็มไปทั้งโลก นี้คือปัญหาที่ออกมาจากวิวัฒนาการของมนุษย์นั้น ยิ่งในปัจจุบันนี้ยิ่งมากขึ้นเหมือนกับวิ่ง ตอนที่แรก ๆ มีโลกเป็นคนป่าอยู่ มันไม่ค่อยมีปัญหาอย่างนี้. พอมนุษย์เริ่มเจริญ เริ่มเจริญทางวัตถุ ปัญหาก็มาก; เดี๋ยวนี้เจริญในเฟ้อ ปัญหามันก็เฟ้อเหมือนกันมิฉะนั้นเราจึงแก้ปัญหาเหล่านี้ไม่ได้ เพราะว่ามัน เป็นบ่าวเป็นทาสของกิเลสมากเกินไป ก็เลยมีปัญหา ยากที่สุดที่จะอยู่ในโลกชนิดนี้ให้เป็นปรกติได้.

             ฉะนั้น เรามีปัญหาทั้งส่วนตัวเรา เฉพาะตัวเราคนหนึ่งนี้ ก็ปัญหาประเภทหนึ่ง แล้วเราก็มีปัญหาเกี่ยวกับสังคม คือการผูกพันกันเข้ากับสังคม กระทั่งเป็นโลกทั้งโลกที่มีการเนื่องกัน. เดี๋ยวนี้เรามองให้ดี จะเห็นว่า มันมีการผูกพันกันทั้งโลก มีอะไรเกิดขึ้นที่ไหนที่มุมโลกไหน แล้วผลที่มันสะท้อนออกมานั้น มันถึงทั่วกันไปทั้งโลก; ฉะนั้นเขาจึงกลัว ว่าสงครามมันจะเกิดขึ้นที่ไหน แล้วก็มีผลสะท้อนไปทั่วทั้งโลก. เพราะว่าโลกมันเล็กลงทุกที คือ การคมนาคมมันวิเศษมากขึ้นทุกที ในโลกมันเล็กแล้ว. ก่อนนี้ถ้าจะไปเที่ยวทั่วโลก เขาว่าต้องแล่นเรือตั้ง ๓ปี กว่าจะรอบโลก; เดี๋ยวนี้เราไปได้ใน ๓ วัน ถ้าเครื่องบินชั้นดีมันก็สักวันครึ่งมันก็จะไปรอบโลกได้ โลกมันก็เล็กลงเพราะเหตุนี้. ฉะนั้น ปัญหาจึงมาถึงกันหมด ก็เรียกว่ามันเป็นโลกที่อยู่ยากมากขึ้นทุกที; แล้วเราต้องเก่ง ต้องฉลาด ให้ทันกัน จึงจะอยู่ในโลกชนิดนี้ได้.

                  *******

กิ่งธรรมจาก http://www.buddhadasa.org